Sorgarstúlkur tómsins PDF Free Download
1 / 62/62
100%
Meistararitgerð
í hagnýtri menningarmiðlun
Sorgarstúlkur tómsins
Pólitísk réttsýni á tímum bjagaðrar samkenndar
Eyja Orradóttir
Leiðbeinandi: Sumarliði R. Ísleifsson, lektor
Febrúar 2022
SAGNFRÆÐI- OG HEIMSSPEKIDEILD
Sorgarstúlkur tómsins
Pólitísk réttsýni á tímum bjagaðrar samkenndar
Eyja Orradóttir
111295-3369
Lokaverkefni til MA-prófs í hagnýtri menningarmiðlun
Leiðbeinandi: Sumarliði R. Ísleifsson, lektor
Sagnfræði- og heimspekideild
Hugvísindasvið Háskóla Íslands
Febrúar 2022
Sorgarstúlkur tómsins: Pólitísk réttsýni á tímum bjagaðrar samkenndar
Ritgerð þessi er 30 eininga lokaverkefni til MA-prófs
við sagnfræði- og heimspekideild á hugvísindasviði Háskóla Íslands
© Eyja Orradóttir, 2022
Ritgerðina má ekki afrita nema með leyfi höfundar.
3
Ágrip
Bókmenntarýni sem tekur fyrir nýjar vinsælar bækur á borð við So Sad Today (Melissa
Broder, 2016), Boy Parts (Eliza Clark, 2020), My Year of Rest and Relaxation (Ottessa
Moshfegh, 2018) og bækur Sally Rooney. Rýnin einblýnir á sögupersónur þessa
bókaflokks, sem ég hef kosið að kalla sorgarsúlkur tómsins, en bækurnar fjalla allar um
tilfinningalega aftengdar klárar konur sem velta sér upp úr tilgangsleysi eigin tilveru –
oft á hnyttin máta. Þessi tískubylgja persónusköpunar er tengd við pólitískt landslag
samtímans, nánar tiltekið pólitíska réttsýni (e. political correctness) og velt upp hvort
þessi réttsýni sé meira tengd vitsmunum (að vita hvað sé rétt) eða tilfinningatengdri
samkennd. Bókmenntirnar eru greindar út frá kenningum Jean-Paul Sartre og Albert
Camus, og hugtökum þeirra óheilindi (e. bad faith) og trúarstökk (e. leap of faith), þar
sem báðir eru einnig heillaðir af tilgangsleysi tilvistar mannsins. Undir lokin eru nýjar
pólitískar kenningar kynntar til leiks sem vega á móti pólitískri réttsýni; The Body is Not
an Apology (Sonya Renee Taylor, 2018), Glitch Feminism (Legacy Russell, 2020) og
Black veganism (Syl & Aph Ko, 2020)
Greinargerð þessari er skilað inn samhliða bókverki, en er samt sem áður sjálfstæð.
3
Abstract
Literary review covering popular contemporary books such as So Sad Today (Melissa
Broder, 2016), Boy Parts (Eliza Clark, 2020), My Year of Rest and Relaxation (Ottessa
Moshfegh, 2018) and the books of Sally Rooney. This critique focuses on the
protagonists of the genre which I have chosen to name, sad-girls of the void, all of
whom are smart emotionally detached women who reflect on the banality of their own
existence - usually in a witty way. This trend of character development is then
connected to the modern political landscape, more specifically “political correctness,”
and whether it is more based on intelligence (knowing what is right) or empathy. The
literary genre is analyzed through the theories of Jean-Paul Sartre and Albert Camus,
and their terms bad faith and leap of faith, both of whom are also fascinated by the
absurdity of human existence. Towards the end, new political theories are introduced as
a counterbalance to political correctness; The Body is Not an Apology (Sonya Renee
Taylor, 2018), Glitch Feminism (Legacy Russell, 2020) and Black veganism (Syl & Aph
Ko, 2020)
4
Efnisyfirlit
Fyrirvari 7
Inngangur 8
Sorgarstúlkur tómsins 10
Bókmenntirnar kynntar 10
Líkamleiki bókmenntanna 15
Bókmenntagagnrýni með pólitísku ívafi 18
Absúrdismi tómsins 22
Útlendingurinn og absúrdismi 22
Trúarstökk: Pólitísk réttsýni sem trúarbrögð nútímannsins 26
Pólitísk réttsýni án samkenndar 30
Tilvistarstefna og tilvistarkreppa 34
3.1 Nausea 35
3.2 Óheilindi og tilvistarstefnan 36
3.3 Óheilindi gagnvart öðrum 38
3.4 Sjálfið og óheilindi 40
3.5 Hugur gegn líkama 42
Hugsanlegar lausnir nýrra kenninga 44
4.1 Líkaminn er rótin, ekki vandinn 45
4.2 Leitin utan líkama // „Glitch Feminism“ 47
4.3 Sjónarhorn samkenndar 51
Lokaorð 54
Heimildaskrá 57
5
Myndaskrá
Mynd 1. Anna Khnachiyan, Instagram story: 16. september 2021 31
6
Fyrirvari
Greinargerðin er vísvitandi skrifuð í svipuðum tóni og bókmenntirnar sem teknar eru
fyrir í henni. Ég nota óspart persónufornöfn og því eru skrifin gjarnan á persónulegum
nótum. Persónufornöfnum og myndum er ætlað að gefa lesendum betri mynd af
tíðaranda skrifanna, en auk þess er greinargerðinni skilað inn til meistaragráðu samhliða
bókverki sem endurspeglar sömu stílbrögð.
Bókverkið endurspeglar einnig vangaveltur um nútímasamfélag í gegnum
skapandi skrif. Sumar hugmyndirnar enduróma hver aðra; eins og þeir titlar sem ég
valdi á bókaflokkinn sorgarstúlkur tómsins í greinargerðinni og tónlistarstefnuna
íslenskt sorgardrengjarapp sem tilheyrir bókverkinu. Textinn Annarra augum
endurómar að sama skapi gagnrýni aðalpersónu bókarinnar My Year of Rest and
Relaxation, en tilvísunina er að finna í greinargerðinni og skotmark beggja textanna eru
akademískir listastrákar. Samt sem áður eiga bókverkið og greinargerðin að standa
sjálfstætt, þar sem bókverkið verður ekki opið almenningi (til að eiga möguleika á
útgáfu síðar meir). Eins kaldhæðnislegt og það er í greinargerð sem gagnrýnir
sjálfhverfu þá er greinargerðin hálfgerð naflaskoðun á eigin skrifum og hugsanamynstri
minnar kynslóðar.
Í greinargerðinni er hugmyndafræði í popp-menningu og á netinu pöruð saman
við hefðbundnari akademísk fræðirit, en þetta er gert til að auka skemmtanagildi og
breikka skírskotanir hugmyndanna sem settar eru fram. Enn fremur er þetta stílbragð
sem fræðiritin í fjórða kafla notast við og eru þungamiðja þessarar greinargerðar. Upp
að vissu marki nota ég þetta stílbragð til að ögra vitsmunastigveldi samfélagsins, en
aðallega því ég trúi því að hugmyndir eigi að vera aðgengilegar og einlægar. Þessi
nálgun er meðal annars notuð af fræði- og listamönnunum á borð við bell hooks og
Audrey Lorde – sem báðar eru fyrirmyndir mínar.
Að lokum má nefna að bókmenntirnar og heimspekin í greinargerðinni snerta á
röskunum, áföllum og geðrænum vandamálum. Þessi málefni tilheyra sálfræði miklu
frekar en heimspeki. Við rýni á eigin kynslóð og tíðaranda er ómögulegt að aðskilja
7
áhrif kynferðisbrota og átröskunarmenningar sem hefur litað samband fólks, sérstaklega
kvenna, við eigin líkama.
Inngangur
„I have emotional motion sickness“ – Phoebe Bridgers1
Samfélag okkar metur rök meira en tilfinningar. Fólk tekur mark á fræðiritum og
skoðunum hámenntaðra einstaklinga, hvort sem lesendur eru sammála þeim eða ekki.
En flest þessara rita eru tilraunir manna til að skilja eigin tilfinningar eða upplifanir með
röksemdafærslu. Ég ímynda mér að flestar heimspekihugmyndir spretti upp úr því að
höfundar þeirra „hafi eitthvað á tilfinningunni“. Við gefum tilfinningum vægi, með því
að færa þær yfir í rökheima, finnum orðin yfir fyrirbærin og reynum að gera okkur
skiljanleg öðrum. Það er einmitt uppspretta þessarar ritgerðar – tilfinning. Að reyna að
færa í orð og skilja menningarleg fyrirbæri eða andrúmsloft. Þessi ritgerð er tilraun til
að skilja eigin tíðaranda og manneskjurnar sem við teljum okkur vera, með tilheyrandi
gildum og viðhorfum. Tilfinning mín er sú að aukin pólitísk réttsýni (e. political
correctness) sé samofin sjálfhverfu og skorti á samkennd; að pólitísk réttsýni hafi litla
tilfinningalega tengingu og snúist meira um þörf einstaklinga til að sýna vitsmunalega
yfirburði sína heldur en um einlæga samkennd.
Til að rökstyðja þessa tilfinningu mína skoða ég vinsælar samtímabókmenntir
sem gætu flokkast undir vissa tegund skvísubókmennta og fjalla um fólk sem er
yfirmáta sjálfsmeðvitað, tilfinningadauft og menningarsnobbað; bækur á borð við So
Sad Today,My Year of Rest and Relaxation,Boy Parts, allar bækur Sally Rooney og
fleiri. Eftir lestur bókanna velti ég fyrir mér hvort vinsældir þeirra byggist á því að
lesendur samsami sig köldum aðalpersónum. Þessar samtímabókmenntir flagga
aðalpersónum sem drífa söguna áfram með köldum og hnyttnum athugasemdum um
1Phoebe Bridgers, „Motion Sickness“ af albúminu Stranger in the Alps (Los Angeles: Dead Oceans,
2017).
8
annað fólk. Bækurnar skarta grafalvarlegri sögumannsrödd sem miðlar hnyttnum
athugasemdum, hefur sig yfir aðra í köldum og flötum tón, er aftengd öðrum
sögupersónum en tekst að lenda nógu réttu megin við pólitísku siðferðislínuna hverju
sinni til að lesendur afskrifi hana ekki sem heimska eða ómanneskjulega. Nánar tiltekið
er vafasömum athugasemdum aldrei beint að minnihlutahópum og ljót orð eru látin falla
í garð þeirra sem mega við því. Stílbragðið minnir helst á rökkurmyndir (e. film-noir) og
þann bókaflokk sem kvikmyndirnar byggja á, reyfara eða afþreyingarbókmenntir (e.
pulp fiction).
Ofangreindar bókmenntir eru notaðar til viðmiðunar í anda John Dewey, sem
telur list endurspegla og tilheyra hversdeginum; tilfinningum og upplifunum mannsins.
Ég færi rök fyrir ófullægjandi afstöðu pólitískrar réttsýni með því að vísa í þekkta og
viðurkennda heimspeki; tilvistarstefnu (e. existentialism) Jean-Paul Sartre og
absúrdisma Albert Camus, en báðir skrifuðu einnig skáldsögur sem endurspegla
heimspekina sem þeir aðhylltust, Nausea og L'Étranger (e. The Stranger). Margir telja
Camus tilheyra tilvistarstefnunni enda er margt sameiginlegt með kenningum hans og
Sartre, en ég kýs að setja hann undir absúrdisma af þeirri einföldu ástæðu að sjálfur
afneitaði hann tilvistarstefnu-stimplinum. Til að útskýra hugmyndirnar sem plaga
nútímamanninn mun ég einblína á hugtök þeirra tveggja: óheilindi (e. bad faith) og
trúarstökk (e. leap of faith). Annar kafli tengir trúarstökk við pólitíska réttsýni
nútímamannsins á meðan þriðji kafli lýsir líkamlegum birtingarmyndum óheilinda í
kjölfar skorts á sannfæringu á pólitískri réttsýni. Í fjórða kafla vík ég frá
bókmenntunum, einblíni á mögulegar lausnir og færi mig yfir í nýrri speki eftir konur á
borð við Sonya Rene Taylor, Legacy Russell, Syl og Aph Ko. Fræði þeirra um róttæka
sjálfsást, glitch-femínisma (e. glitch feminism) og Svartan veganisma (e. black
veganism) býður upp á ólíka pólitíska afstöðu þar sem líkaminn er í forgrunni. Í
ritgerðinni er Svartur skrifað með hástaf þar sem vísað er í menningu frekar en litarhaft,
en slíkt er algengt í pólitískum menningarskrifum. Ofangreindar konur skoða lausnir út
2
frá einstaklingnum, rétt eins og Sartre og Camus, en með meira tilliti til minnihlutahópa
2Nancy Coleman, „Why We’re Capitalizing Black“ (birt 5. júlí 2020 á vefsíðu The New York Times, sótt
30. nóvember 2020).
9
og þær varpa fram lykilhugmyndum um eðli samkenndar sem veitir ólíka nálgun á
pólitíska réttsýni. Kenningar þeirra bjóða þannig upp á minna vonleysi og meiri
samkennd á umbrotatímum.
Sá bókaflokkur sem hér verður skilgreindur og skoðaður endurspeglar margt í
okkar eigin samtíma og vert er að geta þess að á Íslandi hafa nýlega komið út
skáldsögur sem einblína á svipaðan tíðaranda og stílbrögð, s.s. Stóra bókin um
sjálfsvorkunn eftir Ingólf Eiríksson, Tilfinningar eru fyrir aumingja eftir Kamillu
Einarsdóttur, Ég brotna 100% niður eftir Eydísi Blöndal og Merking eftir Fríðu Ísberg,
en hún fjallar um samkenndarpróf. Til að öðlast frekari skilning á tískufyrirbrigðinu sem
hér verður greint býð ég lesanda að spyrja taupokastelpuna á hverfiskaffihúsinu hvað
hún sé að lesa, panta sér hafralatte, skella Phoebe Bridgers í eyrun og slást þannig í lið
með raunamæddum menningarmönnum.
1. Sorgarstúlkur tómsins
1.1 Bókmenntirnar kynntar
Til að undirstrika tilgang þess að nota skáldsögur til að greina samtímamein er rétt að
vísa í John Dewey, pragmatískan heimspeking, og bók hans Art as Experience (1934). Í
bókinni fjallar Dewey um það hvernig list eigi sér stað sem upplifun fólks og að í raun
sé hluturinn sjálfur – bókin, málverkið, styttan eða byggingin – ekki list fyrr en hann er
tengdur mannlegri upplifun ,,þar sem hið eiginlega listaverk er hvernig verkið vekur og
spilar með upplifun“. List er samspil á milli listamannsins sem miðlar eigin
3
reynslu/tilfinningu og þeirrar upplifunar sem neytendur síðan blása í verkið. Dewey
fjallar um að áður fyrr hafi list verið hluti af hversdeginum. Hann gagnrýnir valdakerfið
sem hefur myndast innan listheimsins; hvernig list hefur verið sett á stall og gerð
óaðgengileg almenningi. Þannig hafi list fjarlægst uppruna sinn – hversdagslegri
mannlegri tilvist.
3„Since the actual work of art is what the product does with and in experience[.]“ John Dewey, Art as
Experience (New York: Penguin Books, 2005), bls. 1.
10
Þegar listaverk hefur öðlast sess sem klassík verður það á
einhvern hátt fjarlægt þeim mannlegu aðstæðum sem það var
skapað í og þeim mannlegu afleiðingum sem raunveruleg
lífsreynsla framkallar.4
Ég sé Conversations with Friends stingast upp úr jakkavasa vinkonu á hlaupum, hún er
að grípa kaffi til að taka með og sannfærir mig á þeim stutta tíma sem tekur að bíða eftir
flat white að þetta sé bók sem ég verði að lesa. Sjálf sést ég lesa bókina á kaffihúsum
5
og er stoppuð þrisvar af kunningjum sem segjast elska rithöfundinn. Hver er líka betri
mælikvarði en „orðið á götunni“ ef stuðst er við þá skilgreiningu Deweys að list verði
að list í gegnum upplifanir? Hversdagsleg nálgun mín í þessari ritgerð og almennri
menningarneyslu skýlir sér þannig á bak við rök þessa heimspekings sem er einn af
máttarstólpum akademíunnar.
Eftir seinni heimsstyrjöldina glímdu rithöfundar og aðrir listamenn við
spurningar á borð við tilgang listar innan samfélags í molum. Þangað talaði Jean-Paul
Sartre og fullyrti að skáldsagan ætti að sinna menningarlegri skyldu með því að ögra
ríkjandi samfélagsskipan og taka virka afstöðu í núverandi pólitísku landslagi. Þetta
hugtak nefndi hann afstöðubókmenntir (fr. littérature engagée) sem fyrst komu fram í
greinaflokknum Hvað eru bókmenntir? (fr. Qu’est-ce que la littérature?). Nánar verður
6
farið út í heimssýn Sartre í þriðja kafla, en hugtakið afstöðubókmenntir var mótað
samhliða tilvistarstefnunni og ættu bæði fræðirit og skáldsögur Sartre sem vísað er í hér
á eftir að miðla þessum hugmyndum.
Eftir að hafa lesið áhugaverða bók leita ég gjarnan, eins og margir aðrir
bókaunnendur, á vefsíðuna Goodreads til að finna aðrar bækur af svipuðum toga. Ég hef
lokið við að gleypa í mig allar þrjár bækur Sally Rooney og er að velta fyrir mér
vinsældum hennar sem höfundar. Á vefsíðunni finn ég lista sem ber heitið Women vs the
6Jean-Paul Sartre, What is Literature? þýð. Bernard Frechtman (New York: Washington Square Press,
1966).
5Sally Rooney, Conversations with Friends (London: Faber & Faber Ltd, 2017).
4„When an art product once attains classic status, it somehow becomes isolated from the human
conditions under which it was brought into being and from the human consequences it engenders in actual
life experience.“ Ibid. bls.1.
11
Void: Female Protagonists Contemplating the Banality of Existence. Listinn er eftir
óskilgreindan Goodreads-meðlim sem notar notandanafnið Kari ásamt mynd af Lisu
Simpson úr The Simpsons-þáttaseríunni.Listinn inniheldur aðrar bækur sem ég hef
7
lesið og margar bækur á mínum eigin yndisleslista, sem er í sjálfu sér ekki merkilegt en
vægið í lista Kari er að hann dregur upp mynstur, þematík og undirliggjandi tilfinningu
sem ég hef fundið fyrir áður en öðlast nú samhengi. Í ummælakerfinu fyrir neðan listann
tilkynnir önnur netvera að þetta sé „uppáhalds bókaflokkurinn“ hennar. Það þarf ekki
meira til og nú er í mínum huga sprottin upp nýr bókaflokkur sem ég hef kosið að gefa
íslenska heitið sorgarstúlkur tómsins – í höfuðið á Goodreads-listanum sem er kveikja
þessarar ritgerðar.
Listann hennar Kari prýða meðal annars bækurnar My Year of Rest and
Relaxation (Ottessa Moshfegh, 2018), Conversations with Friends (Sally Rooney,
2017), Convenience Store Woman (Sayaka Murata, 2016), The New Me (Halle Butler,
2019), Boy Parts (Eliza Clark, 2020), Writers & Lovers (Lily King, 2020), So Sad
Today: Personal Essays (Melissa Broder, 2016), Breasts and Eggs (Mieko Kawakami,
2019), Insatiable (Daisy Buchanan, 2021), Literally Show Me a Healthy Person (Darcie
Wilder, 2017) og mun fleiri. Sjálf myndi ég bæta við There’s No Such Thing as an Easy
Job (Kikuko Tsumura, 2015), Know My Name (Chanel Miller, 2019) og Sweetbitter
(Stephanie Danler, 2016) til að gefa lesendum sem besta mynd af hugtakinu. Vissulega
eru mismunandi birtingarmyndir innan flokksins og bækurnar sem hér eru nefndar falla
misvel undir ofangreinda skilgreiningu. Til einföldunar hef ég kosið fjórar bækur til að
vísa veginn því þær gefa einnig góða mynd af fjölbreytileika greinarinnar, My Year of
Rest and Relaxation (sem er mest lýsandi fyrir þessa grein), Boy Parts (sem er gróf,
hnyttin og blygðunarlaus rétt eins og My Year of Rest and Relaxation,Conversations
with Friends (sem er prúðari í framsetningu) og að lokum So Sad Today: Personal
Essays (greinasafn sem spratt upp úr vinsælum Twitter-reikningi Melissu Broder).
Aðalpersónur og höfundar bókanna í bókaflokknum sorgarstúlkur tómsins eru
mestmegnis konur á milli tvítugs og þrítugs. Þó er vert að nefna að bækur á borð við
7Kari, „Women vs the Void“ (listi stofnaður 14. október 2020 gegnum Goodreads-vefsíðuna, sótt 15.
október 2020).
12
Broken People (Sam Lansky, 2020), Filthy Animals (Brandon Taylor, 2021) og 100
Boyfriends (Brontez Purrnell, 2021) eru skrifaðar af körlum og um karla en falla samt
vel að bókaflokknum. Auk þess er þarft að veita mæðrum stefnunnar verðskuldaðan
heiður, þeim Sylviu Plath, Simone de Beauvoir, Jean Rhys, Jacqueline Susann og
Françoise Sagan. En kanónur þeirra, The Bell Jar (1963), The Woman Destroyed (1967),
Wide Sargasso Sea (1966), Valley of the Dolls (1966) og Bonjour tristesse (1954) ruddu
brautina fyrir Girl, Interrupted (Susanna Kaysen, 1993) og The Virgin Suicides (Jeffrey
Eugenides, 1993) sem síðar stökkbreytast yfir í samtímabækur sorgarstúlkur tómsins.
Simone de Beauvoir var auk þess heimspekingur sem aðhylltist og mótaði
tilvistarstefnuna samhliða Sartre (3. kafli) en verk hennar lita feminísk skrif enn þann
dag í dag, samanber tilvitnanir í 4. kafla.
Bækurnar á listanum eru vinsælar og menningar- og bókmenntarýnar lýsa þeim
gjarnan sem hnyttnum, með grófan húmor (e. savage) sem lýsi samtímanum,
nútímasamböndum og hvernig það sé að vera manneskja/kona á þessum tímum.
Eftirfarandi eru aðeins örfá dæmi. Roxane Gay um So Sad Today: „Þessar greinar eru
sorglegar og óþægilegar á sinn eigin glæsilega hátt. Þær opinbera svo margt um það
hvernig það er að lifa í þessum heimi, akkúrat núna.“ Lisa McInerney um
8
Conversations with Friends: „Heillandi, óhefluð og hnyttin. Sally Rooney er með skarpt
auga fyrir allri þeirri viðkvæmu grimmd sem finna má í mannlegum samskiptum.“ Hjá
9
tímaritinu Dazed skrifuðu þrír blaðamenn á þennan hátt um Boy Parts: „Bókin er
yndislega og svívirðilega rótgróin í núinu með ljúffengum tilvísunum í internetið og
samtímamenningu, auk þess að draga upp áhrifaríka og síbreytilega mynd af því hvað
það er að vera kona.“ Jia Tolentino skrifar fyrir The New Yorker um My Year of Rest
10
and Relaxation: „Ottessa Moshfegh er án nokkurs vafa áhugaverðasti bandaríski
10 „It’s delightfully and deviously rooted in the now with its delectable internet and culture references and
evocative and real-fleeting portrait of women“ Günseli Yalcinkaya, Brit Dawson og Anna Cafolla „All the
books to read in July while on staycation“ (birt 10. júlí 2020 á vefsíðu Dazed, sótt 11.nóvember 2020).
9„Fascinating, ferocious and shrewd. Sally Rooney has the sharpest eye for all of the most delicate
cruelties of human interaction“ Sally Rooney, Conversations with Friends (London: Faber & Faber Ltd,
2017) á forsíðu.
8„These essays are sad and uncomfortable and their own kind of gorgeous. They reveal so much about
what it is to live in this world, right now“ Roxane Gay, „In Praise For So Sad Today“ (Melissa Broder
heimasíða, sótt 5. nóvember 2020). e.d.
13
samtímahöfundurinn sem fjallar um það að vera á lífi þegar það er hræðilegt að vera á
lífi. Hún tekst á við tilvistarlega einangrun á undarlegan og beinskeyttan hátt.“11
Eins og nafngiftin sorgarstúlkur tómsins gefur til kynna eru aðalpersónur
bókanna raunamæddar, en birtingarmyndir sorgarinnar eru oft tilfinningadoði og
dólgslæti í kjölfar þeirrar vonleysisstefnu (sem er ekki alvöru heimspekistefna en orðið
lýsir sér sjálft) sem þær aðhyllast allar. Inn á milli brjótast sorg og reiði fram í sínu
hefðbundna formi en heildartónn bókanna er mónótónískur vegna þess hversu bældar
tilfinningar aðalpersónanna eru. Tómið (e. void) sem umlykur sorgarstúlkurnar lýsir sér
í því hvernig þær upplifa umhverfi sitt með því að velta sér upp úr lágkúru eigin tilveru.
Innri sögumannsrödd bókanna gerir tóninn óhjákvæmilega sjálfhverfan, en
sjálfhverfudómurinn ristir dýpra. Ekki aðeins setja söguhetjurnar sjálfar sig á stall
heldur eru þær sannfærðar um að aðrir geri slíkt hið sama. Vinkonur þeirra dá þær,
elskendur tilbiðja þær og mæður þeirra eru afbrýðisamar og kaldar því innst inni vilja
þær vera dætur sínar – ekki ósvipað stjúpunornum sem þyrstir í ungdóm og fegurð. Það
er kalt og einmanalegt á efsta þjóðfélagsstiginu. Upp að vissu marki er hægt að fyrirgefa
sjálfhverfu sögupersónanna þar sem megintilgangur þeirra er að knýja söguna áfram og
bókin snýst jú um þær. En sjálfhverfan nær efsta stigi þegar hún leggst saman við skort
á samkennd í garð annarra; aðrar sögupersónur hreyfa lítið sem ekkert við
aðalpersónunum. Þeim hreinlega býður líkamlega við öðrum persónum, eins og fjallað
er nánar um í þriðja kafla.
1.2 Líkamleiki bókmenntanna
Nánar verður farið út í vissa þætti bókaflokksins í öðrum og þriðja kafla, en til að stikla
á stóru eru eiginleikar sorgarstúlknanna og vandamálin sem þær standa frammi fyrir
sjálfhverfa, skortur á eða bjöguð samkennd, upplifun á tilgangsleysi eigin tilveru og sú
11 „Ottessa Moshfegh is easily the most interesting contemporary American writer on the subject of being
alive when being alive feels terrible. She has a freaky and pure way of accessing existential alienation.“
Jia Tolentino, „Ottessa Moshfegh’s Painful, Funny Novel of a Young Woman’s Chemical Hibernation“
(birt 11. júlí. 2018 á vefsíðu The New Yorker, sótt 30. nóvember 2020).
14
tilfinning að þær séu að „spila leikinn“ – sem þær sjá samt í gegnum. Hér er átt við
vissar samfélagsreglur og hegðunarmynstur, en í öðrum kafla er fjallað um það hvernig
þær aðhyllast pólitíska réttsýni – á sinn hátt. Annar sameiginlegur eiginleiki
sorgarstúlknanna er hvernig margar þeirra leita lausna eða útgönguleiða í gegnum eigin
líkama. Þetta er ein helsta birtingarmynd tómsins í bókmenntunum. My Year of Rest and
Relaxation og Boy Parts segja báðar sögu af stelpu sem hefur alist upp hjá
útlitsdýrkandi móður og þróar með sér átröskun í kjölfar þess. Þær mæla hitaeiningar
12
og neita sér um sykur og kolvetni; að líta út eins og þær krefst sjálfsaga og vinnu, þær
hafa útlitslega hagrætt eða hámarkað (e. optimize) eigin líkama og allt er þetta gert til að
öðlast fegurðar-forréttindin. My Year of Rest and Relaxation fjallar um ónafngreinda
stelpu sem ég mun hér eftir og til hægðarauka kalla Áróru (hún kýs að leggjast í dvala í
heilt ár og því er viðeigandi að nefna hana eftir Þyrnirós, prinsessunni Áróru, sem svaf í
heila öld). Áróra er þreytt á eigin tilveru og heldur að eftir ár af svefni muni hún vakna
inn í nýjan veruleika. Vandamál hennar byrja að lýsa sér á eftirfarandi máta: Áróra
heldur því fram að ef hún geri „venjulega hluti“ eins og að halda vinnu geti hún svelt af
sér þann hluta sem hatar allt. Líkamanum, sem hún stjórnaði áður með mataræði,
13
líkamsrækt, klippingum og vaxi, stjórnar hún nú með mismunandi læknalyfjum: Ativan,
Zyprexa, Seconal, Promaxatine, Primidone, Nyquil, Seroquel, Lithium, Xanax, ásamt
dýrakexkökum (e. animal crackers) og einstaka take-away máltíðum. Þannig leikur hún
sér að tilgangsleysi tómsins með því að deyfa eigin líkama og láta reyna á mörk bæði
líkama síns og tímans – tilgangur dvalans er að leyfa frumum líkamans að endurnýja sig
til að þar með geti Áróra byrjað upp á nýtt. Vaknað inn í nýjan veruleika, veruleika sem
er laus við tómið.
Irina, aðalpersónan í Boy Parts, heldur lífi sínu saman með mittisbelti (e.
waist-trainer) og pokasalati. Hún hefur þannig stjórn á eigin líkama þótt hún missi öðru
hvoru stjórnina með of mikilli áfengisneyslu. Angist hennar og kuldi gagnvart eigin
13 „I thought that if I did normal things—held down a job, for example—I could starve off the part of me
that hated everything.“ Ottessa Moshfegh, My Year of Rest and Relaxation (London: Penguin Books,
2018) bls. 35.
12 Eliza Clark, Boy Parts (London: Influx Press, 2020).
Ottessa Moshfegh, My Year of Rest and Relaxation (London: Penguin Books, 2018).
15
tilveru birtist skýrt í þeim aga sem hún beitir eigin líkama, en einnig í því hvernig hún
ljósmyndar og kemur fram við ókunnuga karlmenn. Irina er ljósmyndari sem sérhæfir
sig í erótískum myndum af óhefðbundið fallegum karlmönnum; mönnum sem vinna
láglaunastörf (þar sem framkoma skiptir ekki jafn miklu máli), eru lágvaxnir og
þybbnir. Í list sinni beitir hún valdi, ekki aðeins í því hvernig hún beitir myndavélinni og
kýs að ljósmynda mennina, heldur einnig þegar hún er sjálf á myndunum: Mennirnir eru
á hnjánum, í óþægilegum stellingum og berskjaldaðir á meðan hún gnæfir yfir þeim.
Hún gengur skrefinu lengra með því að beita þá líkamlegu ofbeldi, brýtur flösku svo
glerið særir, treður flösku upp í endaþarm án samþykkis, lemur og sker nánast geirvörtu
af einni hjásvæfu sinni. Hún gengur svo langt að menn flýja, gráta, lenda á spítala eða
eru einfaldlega niðurlægðir. Oftar en ekki koma mennirnir til baka með skottið á milli
lappanna, biðjast afsökunar á „yfirdrifnum“ viðbrögðum sínum – einhver ímynd af
karlmennsku neitar að leyfa þeim að viðurkenna að vaðið hafi verið yfir mörk þeirra;
þeir „höndla þetta“ og hafa talið sér trú um að þetta sé „kynþokkafullt“. Þetta verður til
þess að Irina finnur fyrir tilgangsleysi; réttara sagt líður henni eins og ekkert sem hún
geri hafi neinar afleiðingar. Í einu tilvikinu er hún á stefnumóti og hefur játað eitthvað
hræðilegt, en maðurinn andspænis Irinu hunsar ummæli hennar og byrjar að tala um
leikhús, hún spyr hvort hann hafi ekki heyrt í henni en hann bara hlær á meðan Irina
finnur óróleikann vaxa innra með sér og veltir því fyrir sér hvort að í þetta sinn muni
gjörðum hennar fylgja afleiðingar.14
Valdbeitingin er ekki einhliða og í bókinni ráðast á hana menn sem hún
ljósmyndar og henni er nauðgað af vini. Sjálf er hún „passív-agressív“ og lausnamiðuð í
viðbrögðum þegar brotið er á hennar líkama en þegar hún brýtur á líkama annarra finnur
hún fyrir tóminu/tilgangsleysinu. Aftenging og takmarkaðar afleiðingar eru viðtekin
viðbrögð í samfélagi okkar þegar kemur að kynferðisbrotum í garð kvenna en í bókinni
upplifa lesendur tilgangsleysið meira frá sjónarhorni geranda en þolanda. Hversu langt
14 „‘Didn’t you hear me?‘ I ask, ‘Didn't you hear what I did?’ He laughs some more, and ignores me, and
starts talking about theater. I’m starting to feel a little frantic. [...] I wonder if anything will happen this
time.“ Eliza Clark, Boy Parts (London: Influx Press, 2020) bls. 294-5.
16
getur Irina gengið áður en hún mætir afleiðingum af einhverju tagi? Og hversu djúpt
þarf hún að rista í hold annarra til að það skipti einhverju máli?15
Það er erfiðara að setja fingurinn á líkamleikann í Conversations with Friends en
reglubundnar og lúmskar líkamslýsingarnar mynda mikilvægan undirtón. Sally Rooney
leggur áherslu á að lýsa kvíðanum; hvernig persónur stífna upp og svitna, kyngja eigin
munnvatni, o.s.frv. Einnig fá léttvægar og líkamlegar athafnir talsvert vægi og jafnvel
kynferðislegan undirtón; þegar aðalpersónan Frances er í matarboði hjá viðfangi sínu
minnir hún sjálfa sig til dæmis á það hvar og hvernig hún situr og greinir hlutina sem
hún snertir og hvernig þeir eru viðkomu – kalda glasið við heita kinnina. Stílbrögð
16
sem þessi eru svo sem ekki óvenjuleg í bókmenntum, en skrifin taka á sig annan blæ
þegar tilfinningatengdur líkamleiki er paraður við sinnulausa (e. unbothered)innri
sögumannsrödd Frances sem rígheldur í „hlutleysi“ gagnvart eigin tilveru. Hún leggur
stöðugt mat á það sem hendir hana á vitsmunalegan fremur en tilfinningalegan hátt.
Frances leyfir sér þannig einungis að viðurkenna grunntilfinningar; hungur,
fullnægingu, þreytu og sviðann í blæðandi sári. Þannig skoðar sorgarstúlkan tómið innra
með sér; hún leyfir huga sínum ekki að viðurkenna sterkar tilfinningar en líkaminn tekur
yfir og Frances byrjar að gráta óstjórnlega í kynlífi. Bobbi, besta vinkonan, telur þetta
afleiðingu þess að Frances bæli tilfinningar sínar of mikið niður og að þær þurfi að
komast út. Rooney lýsir þannig hefðbundnum átökum tómsins og líkamans þar sem
17
innri rökhyggja (sem hallast að yfirvegun í tilgangsleysi eða hlutleysi og þannig að
tóminu) er í ósamræmi við tilfinningatengdan líkama.
So Sad Today hefst á greininni „How to Never Be Enough“ og þar fara
hugleiðingar Melissu Broder um hvort það sé siðferðilega rétt að fæða börn í þennan
heim þar sem börnin sjálf geti ekki veitt leyfi fyrir því. Broder notar sjálf hugtakið
tómið í greininni og flakkar þar á milli minninga sem hefjast þegar læknir segir að
Broder sé sætt barn – og hljóti þar með að hafa slæman smekk á börnum. Mamma
Broder getur ekki haft hana á brjósti og í kjölfarið byrjar Broder að drekka af pela til að
17 Ibid. bls. 71.
16 Sally Rooney, Conversations with Friends (London: Faber & Faber Ltd, 2017) bls.55-59.
15 Ibid.
17
fylla tómið og verður þyngri en kjörþyngd barns. Mamma hennar, sem hræðist offitu
meira en allt, setur strangar matarreglur fyrir heimilið og Broder byrjar að smygla inn
mat og loks að borða sig sjálfa; horið, neglurnar, eyrnamerginn – hún reynir að fylla
tómið með því að borða eigin líkama.18
Allar fjórar sorgarstúlkurnar hér að ofan takast á við tilgangsleysið með
líkamlegum hætti: Tómið innra með Frances brýst út í grátköstum í kynlífi, svelti og
sjálfsskaða, Broder reynir að fylla tómið með því að borða eigin líkama. Irina lætur
reyna á mörk tilgangsleysisins í gegnum ofbeldi á líkömum annarra, á meðan Áróra kýs
að deyfa eigin líkama í átt að hlutleysi sem endurspeglar tómið. Bækurnar spila með
veruleika persóna sem líkamanlegan annars vegar og huglægan hins vegar. Ein helsta
birtingarmynd tómsins í bókmenntunum er í gegnum líkama – enda hlutgerir samfélagið
tilvist hvers einstaklings í gegnum eigin líkama hans.
1.3 Bókmenntagagnrýni með pólitísku ívafi
Rebecca Liu birti þann 12. júní 2019 greinina „The Making Of A Millennial Woman“
sem fjallar um sama tískustrauminn á meðal sögupersóna, aðallega með vísunum í
þáttaseríurnar Girls (2012–2017) eftir Lenu Dunham og Fleabag (2016–2019) eftir
Phoebe Waller-Bridge. Þótt sjónvarpsefni sé í miklum forgrunni fjallar hún einnig um
bækur Sally Rooney og skoðar vinsældir kvenkyns aðalpersóna sem hún lýsir á
eftirfarandi hátt:
Þessi list snýst um erkitýpu ungrar millennial konu – sem er hvít,
sís og nógu kvalin til að vera áhugaverð en ekki nógu mikið til að
vera fráhrindandi. Oft lýst sem „auðvelt að samsama sig við“
sem hún er í raun ekki. Frasinn hylur þann óþægilega sannleika
að hún er fegurri, gáfaðri og með óþolandi yfirburði yfir okkur
18 „One of my favorite foods to sneak was me. In an attempt to be enough, I began to consume my own
body parts. [...] But parents, if your kid is eating herself, you have to let her. Let your child devour herself
whole. Even if she disappears completely, encourage her to vanish. Let your child eat the shit out of
herself and then shit herself out. Let her eat that.“ Melissa Broder, So Sad Today: Personal Essays (New
York: Grand Central Publishing, 2016), bls. 4-5.
18
hin sem tilheyrum raunheiminum. Það sem heillar við
söguhetjuna er hvernig hún hatar sjálfa sig upp að því marki að
hún sé aðgengileg: það er eftirsóknarvert að líkjast henni. [...] En
sama hvað hún reynir hringsólar andspyrna hennar gegn
heiminum alltaf aftur að melankólískri sjálfseyðingu.19
Liu heldur áfram og lýsir því hvernig við erum uppi á tímum „óviðunandi kvenna“ sem
þýðir að við tökum fagnandi þeim konum sem geta verið skítugar, fráhrindandi,
grimmar, vondar og meingallaðar. Þótt hún gagnrýni sjálf týpuna í grein sinni þá
viðurkennir Liu að mikilvægt sé að sýna margræðni kvenna sem lengi birtust
annaðhvort sem illar nornir eða staðalmyndir hreinleika og góðmennsku. Helsta
gagnrýni Liu á persónusköpun „millennial-konunnar“ er tengslaleysi hennar í garð
annarra og lesanda/áhorfanda; að mikilvægi ferskrar birtingarmyndar breyskra
kvenpersóna missi marks án tilfinningatengsla við lesendur og aðrar sögupersónur.
Síðar sama ár skrifaði Emmeline Clein greinina „Klárustu konurnar sem ég
þekki eru allar í aftengingu: Ég hef tekið eftir mörgum hæfileikaríkum konum, bæði
raunverulegum og skálduðum, sem hafa gefist upp á því að öskra og finna óánægju
sinni og gremju þess í stað farveg í svartri kaldhæðni“. Í greininni heldur Clein
20
hugleiðingum Liu áfram og yfirfærir staðalmynd þeirra sögupersóna sem Liu lýsir á
konur í raunheimi og vísar þar meðal annars í Twitter og vinsælar konur á
samfélagsmiðlum á borð við Kendall Jenner, Dasha Nekrasova (Red Scare), Natasha
Stagg og fleiri. Clein tengir þetta vinsæla viðhorf kvenna einnig við að aftengjast líkama
sínum og bendir á að auðveldara sé að hlæja að en væla yfir þeirri útlitsdýrkun sem
20 „The Smartest Women I Know Are All Dissociating: I’ve noticed a lot of brilliant women, real and
fictional, giving up on shouting and taking a darkly sarcastic approach to their grievances instead.“
Emmeline Clein, „The Smartest Women I Know Are All Dissociating“ (birt 20. nóvember 2019 á vefsíðu
BuzzFeed News, sótt 5.janúar. 2022).
19 „This art revolves around an archetypical Young Millennial Woman – pretty, white, cisgender, and
tortured enough to be interesting but not enough to be repulsive. Often described as ‘relatable,’ she is, in
actuality, not. The term masks the uncomfortable truth that she is more beautiful, more intelligent, and
more infuriatingly precocious than we are in real life. But her charm lies in how she is still self-hating
enough to be attainable: she’s an aspirational identifier. [...] Try as she might, her protest against the world
always re-routes into a melancholic self-destruction.“ Rebecca Liu, „The Making Of A Millennial
Woman“ (birt 12. júní. 2019 á vefsíðu Another Gaze, sótt 5.janúar. 2022).
19
konur beygja sig undir en eru samt sjálfsmeðvitaðar um. Nú tíðkast að opinbera eigin
átraskanir því það er „heiðarlegt“ og lýsa á hnyttinn máta hvernig margar konur
fjarlægjast eigin líkama í kynlífi. Clein kallar þetta „aftengingarfemínisma“ (e.
dissociation feminism) og tengir hugmyndafræðina við „svölu stelpuna“ sem hlýtur
viðurkenningu karlmanna. Gagnrýni Clein beinist að meðvituðum en öfugsnúnum
femínisma og hljómar svipað þeirri gagnrýni sem Ariel Levy setur fram í bók sinni
Female Chauvinist Pigs: Women and the Rise of Raunch Culture (2005). Levy greinir
21
þar „feminíska“ hugsanavillu þar sem dregin er sú ályktun að fyrst konur hafi rétt að
velja sjálfar þá megi þær sjálfviljugar beygja sig undir kúgunarvald feðraveldisins.
Gagnrýni Levy beindist meðal annars að Sex and the City en hægt er að yfirfæra hana
með nokkrum uppfærslum á umrædda bókaflokk – sem er einmitt það sem Clein gerir
óbeint.
Bókmenntagagnrýnandinn Stephen Marche hefur einnig lagt sitt til málanna
varðandi nýjan tískustraum hjá sögupersónum og tengir stílinn einnig við pólitískt
landslag samtímans. Grein hans, sem birt var á vefsíðunni Literary Hub, hverfist um stíl
rithöfunda og ber titilinn „Að sigra í leik sem þig langaði ekki einu sinni að spila: Um
Sally Rooney og skáldskap uppgerðar“ – en undirtitill greinarinnar er „Stephen Marche
veltir fyrir sér hægfara brotthvarfi höfundarraddar í samtímabókmenntum“. Í greininni
22
fjallar Marche um stílleysið í samtímaskrifum, sem hann kallar „Uppgerð“ (e. Pose), og
ber það saman við „Rödd“ (e. Voice) höfundarins, sem áður skipti svo miklu máli.
Samkvæmt honum einkennist Uppgerðarstíllinn af stuttum og beinskeyttum textum þar
sem eini tilgangurinn er sá að „skrifa ekki vitlaust“ og textana skorti af þeim sökum
allan persónulegan stíl. Í umfjöllun sinni tekur hann rithöfundinn Sally Rooney
sérstaklega fyrir, en einnig sorgarstúlkuhöfundinn Ottessa Moshfegh (My Year of Rest
and Relaxation). Marche fullyrðir: „Stíllinn verður minna persónulegur, jafnvel eftir því
sem skáldævisagan (e. auto-fiction) verður játningakenndari. Því meira áberandi sem
22 Stephen Marche, „Winning the Game You Didn’t Even Want to Play“ (birt 15. september 2021 á
vefsíðu Literary Hub, sótt 15. nóvember, 2021).
21 Ariel Levy, Female Chauvinist Pigs: Women and the Rise of Raunch Culture (London: Pocket Books,
2006).
20
rithöfundurinn er, þeim mun minna verður stíllinn einstaklingsbundinn“. Hann tengir
23
þennan stíl við pólitískt landslag samtímans og lýsir persónuleysinu sem ótta við átök.
Samt sem áður lýsir hann þessum stílbreytingum sem pólitík; að pólitík Raddar hafi
lotið í lægra haldi fyrir pólitík Uppgerðar. Marche tengir stílbragðið og persónuleysið
við pólitíska réttsýni; þeirrar tilhneigingar að „þora ekki að segja neitt rangt“. Átökin
sem hann nefnir, bæði innan bókmennta og á milli kynslóða, eru að miklu leyti sprottin
úr „andstyggðinni og heiftinni sem einkennir pólitískan ágreining um orðanotkun“ – hér
vísar hann í pólitíska réttsýni og slaufunarmenningu. Hann fullyrðir að „mikið af
almennri samtímaorðræðu, ekki aðeins innan bókmennta, einkennist af því að fólk tali
framhjá hvert öðru“ Marche telur þessi tvö stílbrögð – annars vegar Röddina og hins
vegar Uppgerðina – illa samræmanleg þar sem stílbrögðin leggja áherslu á ólíka hluti.24
Marche heldur því fram að þrátt fyrir pólitíska réttsýni og slaufunarmenningu (e.
cancel culture) sé ekki mikil von í pólitískum krafti minnar kynslóðar, „millennials“, en
sjálfur er hann af X-kynslóðinni. Hann bendir á það hversu barnaleg óskhyggja það sé
að mín kynslóð muni hrinda af stað róttækum breytingum og vitnar í bókina Normal
People eftir Sally Rooney, þar sem aðalpersónurnar hittast í kaffi:
,,Fyrirgefðu hvað ég er seinn,“ segir hann, ,,það voru einhver
mótmæli og strætó seinkaði.“
Hann sest gegnt henni. Hann hefur enn ekkert pantað sér.
,,Ekki hafa áhyggjur af því,“ segir hún. „Hverju var verið að
mótmæla? Það voru ekki fóstureyðingar eða eitthvað svoleiðis,
er það nokkuð?“
Nú skammast hann sín fyrir að hafa ekki tekið eftir því. ,,Nei, ég
24 „We are dealing with sensibilities, inevitably mushy around the edges, but they are in conflict, in
irreconcilable conflict, exactly because they’re so vague, because they underlie assumptions and
fundamental approaches. So much of contemporary discourse generally, not just in literature, is people
talking past each other. The Voice and the Pose cannot comprehend one another; they occupy different
spheres of meaning. The loathing and the fury that define the political struggle over the use of
language—interchangeably referred to as „political correctness“ or „cancel culture“—emanate in large
part from that chasm.“ Ibid.
23 „The style grows less personal even as the auto-fictional content grows more confessional. The more
prominent the writer, the less individual the style.“ Ibid.
21
held ekki,“ segir hann. „Fasteignagjöldum eða einhverju.“
„Einmitt, gangi þeim vel. Vonandi verður byltingin snörp og
blóðug.“25
Þessi tilvísun lýsir einnig vel pólitískri tengingu Marche við Uppgerðarstílinn, bæði
innihald og málfar er (pólitískt) rétt og knappt en það skortir alla tilfinningu,
sannfæringu og jú – það vantar allan stíl. Með því að einblína á stílbragðið umfram
sögupersónur bókanna varpar Marche ljósi á annan vinkil á sama samfélagsmein og
þessi greinargerð tekur fyrir.
2. Absúrdismi tómsins
2.1 Útlendingurinn og absúrdismi
Við lestur Sorgarstúlkna tómsins skýst upp í huga mér bókmenntaklassíkin L’Étranger
eftir Albert Camus, sem var á ensku ýmist þýdd sem The Stranger eða The Outsider
(1942) en á íslensku sem Útlendingurinn. Íslenska þýðingin á L’Étranger hefði getað
26
verið Aðkomumaðurinn eða Hinn ókunnugi. Ef til vill er það viðeigandi að íslenska
þýðingin endurspegli rasísk viðhorf okkar, en Útlendingurinn var fyrst þýdd á þann hátt
árið 1961 af Bjarna Benediktssyni frá Hofteigi og síðan aftur undir sama titli árið 2009,
þá af Ásdísi R. Magnúsdóttur.
Það er eitthvað við tóninn í Útlendingnum sem rímar við bókaflokkinn sem hér
er til umfjöllunar. Ef til vill er það, eins og enski titillinn gefur til kynna, hvernig
sögupersónan stendur utan við aðrar manneskjur eða er aftengd þeim. Aðalpersóna
bókarinnar er Meursault, maður sem missir móður sína án þess að upplifa sterkar
tilfinningar, upplifunin er hversdagsleg og frekar ómerkileg. Í gegnum bókina stendur
Meursault frammi fyrir öðrum sögupersónum sem allar búa yfir eigin löngunum til að
26 Albert Camus, Útlendingurinn. þýð. Bjarna Benediktsson (Reykjavík: Bókaútgáfa menningarsjóðs,
1961).
25 „Sorry, I’m late, he says, There was some protest on so the bus was delayed. He sits down opposite her.
He hasn’t ordered anything yet. Don’t worry about it, she says. What was the protest? It wasn’t abortion
or anything, was it? He feels ashamed now that he didn’t notice. No, I don’t think so, he says. The
household tax or something. Well, best of luck to them. May the revolution be swift and brutal.“ Ibid.
22
drífa líf sitt áfram. Meursault, sem sjálfur virðist enga hvöt hafa til að taka eigin stefnu,
aðstoðar aðrar persónur í þeirra vegferð. Til að mynda trúlofast hann konu þrátt fyrir að
hafa enga sérstaka löngun til þess og slæst í för með melludólgi með tilheyrandi
skandölum. Fegurð bókarinnar felst í því hvernig Meursault er upp að vissu marki
meðvitaður um að aðrar sögupersónur upplifi viðbrögð hans sem undarleg – jafnvel
óþægileg. Þótt Meursault átti sig á eigin framandleika kýs hann að lúta ekki
samfélagslegum viðmiðum; að setja ekki upp leikþátt af tilfinningum og löngunum sem
hann sjálfur finnur ekki fyrir. Þetta leiðir til þess að aðrar sögupersónur fylla sjálfar inn í
eyðurnar sem hann skilur eftir. Meursault er dreginn fyrir dómstóla fyrir morð; ósáttur
við eigin örlög situr hann í klefa sínum þegar prestur kemur og býður honum að játa
kristna trú, en Meursault neitar og finnur fyrir léttleika þegar hann uppgötvar
tilgangsleysi lífsins: ,, ... opnaði ég nú í skjóli þessarar stjörnubjörtu nætur hug minn í
fyrsta sinn fyrir vingjarnlegu kæruleysi heimsins.“27
Bók Camus fjallar um utangarðsmann, rétt eins og Sorgarstúlkubækurnar í fyrsta
kafla. Sögupersónurnar eru allar félagslega aftengdar, jafnvel þótt þær taki þátt í
framvindu annarra. Að vera utangarðs gerir þeim betur kleift að koma auga á
afkáralegar gjörðir, tilfinningar og skoðanir sem samfélagið telur ákjósanlegar. Fegurðin
við Útlendinginn felst í því að þótt Meursault sé utangarðs hvað varðar samfélagsleg
viðmið þá eiga lesendur auðvelt með að tengja við hann sem sögupersónu; þeir kannast
við að líða ekki eins og þeim „á“ að líða á vissri stundu eða á vissan hátt, að syrgja ekki
eins og þeir „eiga“ að syrgja. Flest vitum við að til eru samfélagslega samþykkt
viðbrögð sem þarf að fylgja og ef við kjósum að fylgja þeim ekki þá er ætlast til þess að
við útskýrum frávikið til að auðvelda öðrum samkennd í okkar garð. Að sama skapi geta
lesendur Sorgarstúlknabókmennta auðveldlega sett sig í spor eða tengt við aðalpersónur
umræddra bóka. Það sem einna helst aðgreinir félagslega fjarlægðar sorgarstúlkurnar frá
Meursault er að stúlkurnar teljast eftirsóknarverðar og þær kjósa einsemdina á meðan
birtingarmynd Meursault felur í sér meðalmennsku. Ólíkt Sorgarstúlkunum kýs
Meursault að spila ekki leikinn – og undir lokin sekkur hann sér í tómið.
27 Ibid. bls. 152.
23
Það leiðir auðvitað að þeirri heimspeki sem höfundur bókarinnar aðhylltist,
absúrdisma. Sama ár og Útlendingurinn kom fyrst út birti hann heimspekikenningar
sínar í ritinu Goðsögnin um Sisyfos (fr. Le Mythe de Sisyphe). Þar dró hann ályktanir
28
sem endurspegla kenningar danska heimspekingsins Søren Kierkegaard þess efnis að
lífið sé tilgangslaust. Samkvæmt Camus felst absúrdisminn í togstreitu á milli
mannlegrar rökhyggju og tilviljunarkenndum heiminum:
Maðurinn stendur frammi fyrir því órökrétta. Innra með sér
finnur hann til löngunar eftir hamingju og rökhyggju.
Absúrdismi verður til í átökum milli mannlegra þarfa og því
ósanngjarna tómlæti sem veröldin mætir þeim með.29
Camus heldur áfram og dregur upp þrjár sjálfsbjargaraðferðir (e. coping mechanisms) til
að glíma við tilvist þessa tilgangsleysis. Í fyrsta lagi telur hann sjálfsvíg sanna
tilgangsleysi lífsins; að sú gjörð feli í sér vissa játningu. Hann tekur þó fram að hann
telji sjálfsvíg ekki ákjósanlega leið til að glíma við tilgangsleysi tilverunnar.
Önnur aðferð sem Camus býður fram til að kljást við tilgangsleysi er trúarstökk
(e. leap of faith), en það er lífslausn sem Kierkegaard aðhylltist meðal annarra.
Trúarstökk felst í því að finna tilgang í trúnni og settum siðferðisreglum sem í henni
felast, ekki síst þeirri trú að til sé afl handan okkar vitundar og skilnings. Stökkið felst í
þvíað þótt ekki sé hægt að sanna tilvist guðs þá trúir fólk engu að síður á hann. Önnur
dæmi um trúar-lógík er að það sé líf eftir þetta líf og að framkoma einstaklingsins í
þessu lífi segi til um hlutskipti hans í því næsta. Þannig hefur tilgangsleitandi tilvist
okkar í þessu lífi öðlast stefnu þar sem góðmennska verður verðlaunuð. Camus taldi því
öll trúarbrögð létta af manninn því fargi sem líf hans er. Enn fremur taldi hann
29 „At this point of his effort man stands face to face with the irrational. He feels within him his longing
for happiness and for reason. The absurd is born of this confrontation between the human need and
the unreasonable silence of the world.“ Ibid. bls. 21.
28 Albert Camus, The Myth of Sisyphus and Other Essays. (útg.2) (Penguin Books:Vintage International,
2018).
24
trúarstökkið fela í sér heimspekilegan dauða og slappa réttlætingu og skálkasjól og hann
gagnrýndi siðferðisreglur mannsins með þessum orðum:
Það er ekki hægt annað en að predika áfram um siðferði. Ég hef
séð fólk með ríka siðferðiskennd haga sér illa og daglega tek ég
eftir því að heilindi þarfnast ekki reglna.30
Þriðja aðferðin sem Camus lagði fram – og sú eina sem hann taldi ákjósanlega – er að
átta sig á frelsinu sem fylgir tilgangsleysinu og finna þar bæði lífsneista og ástríðu.
Camus talar fyrir því að sökkva sér í fáránleikann (e. the absurd) og láta tilgangsleysið
gleypa sig:
Um leið og fáránleikinn hefur verið meðtekinn verður hann að
ástríðu, þeirri allra svakalegustu. En hvort maður getur lifað
með ástríðum sínum, hvort maður getur samþykkt lögmál
þeirra, sem felur í sér að brenna upp hjartað sem maður hefur á
sama tíma upphafið, það er spurningin.31
Hér er vert að nefna að brennidepillinn í kenningu Camus er einstaklingsmiðaður;
inntak hennar er að hver og einn verði að finna réttu leiðina fyrir sjálfan sig.
Sorgarstúlkur tómsins eru sammála Camus að því leyti að þær aðhyllast ekki
trúarstökk nútímamannsins – pólitíska réttsýni. En þær virðast ekki sáttar við þá
niðurstöðu hans að lifa skuli lífinu með tilgangsleysi og ástríðu að vopni. Sem dæmi
virðast fegurðarforréttindi Sorgarstúlknanna þvælast meira fyrir þeim en
heimspekingnum og Nóbelsverðlaunahafanum. Sorgarstúlkurnar eru einfaldlega of
32
32 Lennon, Peter. „Camus and his women“ (birt 15.október 1997 á vefsíðu The Guardian, sótt 6. janúar
2022).
31 „From the moment absurdity is recognized, it becomes a passion, the most harrowing of all. But
whether or not one can live with one's passions, whether or not one can accept their law, which is to burn
the heart they simultaneously exalt - that is the whole question.“ Ibid. bls. 17.
30 „There can be no question of holding forth on ethics. I have seen people behave badly with great
morality and I note every day that integrity has no need of rules.“ Ibid. bls. 45.
25
sjálfsmeðvitaðar til að láta ástríðuna eftir sér til fulls. Albert Camus naut
fegurðarforréttinda og tilheyrði þar að auki banvænu pólitísku réttsýnisblöndunni „sís
(e. cis), gagnkynhneigður, hvítur karlmaður.“ Í mínum huga lita þessi forréttindi Camus
heimspekistefnu hans þar sem samfélagsstaða hans og útlit gerðu honum kleift að njóta
margra elskhuga og ferðast til framandi landa. Að tilgangur lífsins sé sá að leyfa
tilgangsleysinu og örlítilli sjálfselsku að vísa veginn að eintómri nautn er auðveld
niðurstaða fyrir dæmigerðan sjarmör.
2.2 Trúarstökk: Pólitísk réttsýni sem trúarbrögð nútímannsins
Stígum burt frá kenningum Camus í svolitla stund höldum okkur við grundvallaratriði
trúarstökksins og yfirfærum hugmyndafræðina yfir á trúleysið sem einkennir
samtímann. Stökkið felst ekki lengur í því að setja traust sitt á yfirnáttúrulegt afl –
heldur á yfirvald. Flest fylgjum við lögum og reglum ríkisins sem við búum í, þessari
umgjörð sem ætlað er að vernda borgarana frá hver öðrum og stundum sér sjálfum.
Sérfræðingar og yfirvöld leggja línurnar. Til að falla inn í hópinn er í ofanálag æskilegt
að fylgja samfélagslega samþykktum hegðunarmynstrum. Þessar óskrifuðu reglur
spretta frá almenningi og felst vægi þeirra í fjöldanum sem samþykkir
hegðunarmynstrið. Þannig er uppspretta félagslegra gilda óljósari og breytilegri en lög
og reglur. Reglur bæði samfélags og ríkis hafa viðgengist í gegnum mannkynssöguna og
Camus leikur sér með hvoru tveggja í Útlendingnum.
Pólitísk réttsýni (e. political correctness) er hins vegar tiltölulega nýtilkominn
móralskur áttaviti. Í Cambridge-orðabókinni er hugtakið skilgreint svo: „Sá sem
aðhyllist pólitíska réttsýni trúir því að gjörðir og orðalag sem gæti sært aðra, sérstaklega
þegar kemur að kyni og kynferði, ætti að forðast.“ Tvö dæmi sem endurspegla
33
skilgreiningu orðabókarinnar eru hugtökin „hjúkrunarfræðingur“ í staðinn fyrir
„hjúkrunarkona og „flugþjónn“ í staðinn fyrir „flugfreyja“. Þessi dæmi snúa að því
hvernig við aðlögum tungumálið að pólitískri réttsýni en hún brýst einnig út í breyttri
33 „Someone who is politically correct believes that language and actions that could be offensive to others,
especially those relating to sex and race, should be avoided.“ Cambridge Dictionary. (e.d.) Politically
correct.( sótt 28. desember 2021).
26
hegðun, eins og t.d. að sniðganga visst menningarefni í mótmælaskyni. Eins og með
flest tískufyrirbæri hefur hugtakið verið notað á mismunandi hátt af ólíkum aðilum,
fyrrum Bandaríkjaforseti notar hugtakið t.d. óspart án þess að greina frá skilgreiningu
sinni á pólitískri réttsýni. Þó hljómar notkun Trump á hugtakinu ekki ósvipað
34
skilgreiningu íslensku fréttakonunnar Sifjar Sigmarsdóttur:
Pólitísk réttsýni er eins og sértrúarsöfnuður. Tískulitir
vetrartískunnar 20/21 eru svart og hvítt. Önnur blæbrigði rúmast
ekki á tískupallinum þar sem siðgæðisverðir samtímans spranga
um í hlífðarfötum fóðruðum með trúarhita, hælaskóm úr
sjálfsupphafningu og með skinhelgi sem fjaðurskúf. Þeim sem
ekki passa í nýjasta sniðið er úthýst.35
Þessi greinargerð vísar í breiðari notkun hugtaksins en felst í orðabókarskilgreiningunni,
enda uppfylla sorgarstúlkurnar skilyrði pólitískrar réttsýni, bæði hvað varðar orðalag og
menningarneyslu.
Pólitísk réttsýni er skýrari en félagslegar reglur, þar sem mikið framboð er af
skrifum sem staðsetja rétt og rangt innan tiltekinna málefna; hvaða hugtök eru
ákjósanleg, hvernig best sé að sýna samstöðu og reynslusögur minnihlutahópa sem
benda á rótgróna mismunun og ofbeldi gegn innan þeirra. En þrátt fyrir meiri formfestu
er pólitísk réttsýni stanslaust í mótun eins og aðrar félagslegar reglur, ný hugtök spretta
upp og pólitískt réttsinnaðir feta sig áfram í gegnum skörun (e. intersectionality) innan
réttindabarátta. Flækjustig hugtaksins stigmagnast þar sem pólitísk réttsýni fellur mitt á
milli félagslegrar útskúfunar og almennra dómstóla: Svo dæmi sé tekið hefur
slaufunarmenning (e. cancel culture) leitt til uppsagna og skaðabóta, en lög og
dómstólar ná ekki (og hafa ef til vill aldrei náð) að halda í við samfélagslegu
skilgreininguna á réttu og röngu – og viðhalda þannig kúgunarvaldinu og gömlum
35 Sif Sigmarsdóttir, „Tinni og sértrúarsöfnuðurinn“. (birt 21. nóvember 2020 á vefsíðu Fréttablaðsins, sótt
28. desember 2021).
34 Weigel, Moira. „Political correctness: how the right invented a phantom enemy“ (birt 30. nóvember
2016 á vefsíðu The Guardian, sótt 28. desember 2021).
27
gildum. Stundum er þetta misræmi mjög áberandi, samanber hátt hlutfall brottvísana
36
flóttafólks miðað við vilja almennings til að veita flóttafólki skjól, eða hlutfall
kynferðisafbrotamála sem aldrei er refsað fyrir í þessu landi sem telur sig fremst í
jafnrétti kynjanna. Við tekur dómstóll götunnar, þungavald félagslegrar útskúfunar, til
37
að brúa bilið á milli gilda samfélagsins og dómstóla. Trú okkar hefur færst yfir á
sameiginlega samfélagsvitund sem afl sem mótar þann móralska áttavita sem við lifum
eftir. Trúarleg góðmennska hefur smeygt sér í pleður-jakka róttækni og tekið á sig
pólitískan blæ. Það er að þessu leyti sem hægt er að líta á pólitíska réttsýni sem
trúarstökk nútímamannsins,því að pólitísk réttsýni veitir borgurum óneitanlega móralska
formfestu og ljáir þeim tilgang í nafni betri framtíðar, ekki í næsta lífi, heldur fyrir
næstu kynslóð.
Eins og nefnt er hér að ofan eru sorgarstúlkurnar okkar ofarlega í
þjóðfélagstiginu vegna eigin smekklegheita; bæði fyrir menningarlega vitsmuni og
öfundsvert útlit. Þær kunna að spila leikinn. Hluti af því að spila leikinn í hámenningu
samtímans er að aðhyllast og vera með puttann á púlsinum hvað varðar pólitíska réttsýni
– að minnsta kosti á yfirborðinu. sorgarstúlkurnar þekkja hugtökin og nota þau rétt –
ekki nóg með það heldur eru þær svo vel með á nótunum að þær skynja grunnhyggna
samstöðu annarra í garð ólíkra málefna. Fólk sem er hreykið af því að eiga vini sem
tilheyra minnihlutahópum, t.d. sögupersónan Flo í Boy Parts, fólk sem felur eigin
afbrýðisemi á bakvið feminíska hugmyndafræði eins og Bobbi í Conversations with
Friends eða fólk sem skýlir illa framsettri list á bakvið „róttæka hugmyndafræði“ líkt og
Ping Xi í My Year of Rest and Relaxation.38
38 Melissa Broder, So Sad Today: Personal Essays (New York: Grand Central Publishing, 2016).
Eliza Clark, Boy Parts (London: Influx Press, 2020).
Sally Rooney, Conversations with Friends (London: Faber & Faber Ltd, 2017).
Ottessa Moshfegh, My Year of Rest and Relaxation (London: Penguin Books, 2018).
37 vefsíða Morgunblaðsins. „Afhentu 8 þúsund undirskriftir vegna Maní“ (birt 18. febrúar. 2020, sótt
5.nóvember 2021).
Ársskýrsla Útlendingastofnunar 2017. (e.d.) (sótt 5.nóvember 2021).
Ársskýrsla Ríkissaksóknara 2020. (e.d.) (sótt 3.janúar. 2022).
36 Jakob Bjarnar. „Leikhúsið stendur í björtu báli vegna #metoo“ (birt 21.desember 2017 á vefsíðu Vísis,
sótt 2. janúar. 2022).
28
Bókmenntirnar velta þannig upp þeirri spurningu hvort tilfinningar þurfi til að
falla undir siðferðislögmál nútímasamfélags og oft reynir á samkennd lesandans með
aðalpersónunum. Söguhetjurnar fara aldrei fyllilega yfir mörk pólitískrar réttsýni og
hæðnislegum athugasemdum er beint að sögupersónum sem lesendum finnst mega við
því, þótt oft séu athugasemdirnar á siðferðilega gráu svæði. Lesendur eru tilfinningalega
skuldbundnir aðalpersónunum, jafnvel þótt þeir hvorki samsami sig með eða beri
virðingu fyrir þeim. Lesendur eiga auðveldara með að afskrifa aukapersónur enda
ferðast þeir í gegnum söguheim aðalpersónunnar. Frances lýsir því sjálf hvernig hún
forðast að finna til samkenndar með Melissu, eiginkonu hjásvæfunnar, og lýsir því
hvernig Melissa færist utan ramma samkenndar hennar „eins og hún tilheyri annarri
sögu með öðrum persónum.“39
Dæmið endurspeglar einmitt gagnrýni Camus sem bendir á að þrátt fyrir
siðferðisreglur hafi manneskjan í gegnum tíðina framið hörmulega glæpi í nafni
réttsýninnar. Fólk getur látið leiðast af tilfinningum eða pólitískum áttavita og báðar
leiðir geta haft í för með sér „illar gjörðir“. Í þessu samhengi dreg ég fram tilvitnun með
óljósan uppruna sem lifir góðu lífi á netinui með ýmsum landslagsmyndum í bakgrunni
til að veita fólki aukinn innblástur: „Leiðin til helvítis er vörðuð góðum ásetningi.“40
Camus leggur áherslu á ástríðuna sem leiðarafl; að það að gera gott fyrir sjálfan þig leiði
óhjákvæmilega til góðs fyrir alla í kring um þig. Sorgarstúlkur tómsins vilja hins vegar
meina að mannlegum löngunum beri ekki að treysta en ef siðferðisreglum og
félagsvenjum sé fylgt getir þú talist góð manneskja. Pólarnir tveir sameinast svo þar
sem hvorugir leggja þeir áherslu á samkennd eða aðrar manneskjur – þeir sameinast í
sjálfhverfunni.
40 Grammarist vefsíða. (e.d.) The road to hell is paved with good intentions. (sótt 3.janúar. 2022).
39 „I hadn‘t really wanted to feel sympathetic to Melissa, and now I felt her moving outside my frame of
sympathy entirely, as if she belonged to a different story with different characters.“ Sally Rooney,
Conversations with Friends (London: Faber & Faber Ltd, 2017). bls. 70.
29
2.3 Pólitísk réttsýni án samkenndar
Á meðan hefur Camus efasemdir um samspil réttsýni og góðmennsku innan trúarbragða
og því hvernig trúaðir fría sig ábyrgð á eigin tilvist með því að tileinka sér settar
siðferðisreglur trúarbragða, sem leiðir hugann að margtugginni tilvitnun í Mahatma
Gandhi: „Ég kalla þann trúaðan sem skilur þjáningu annarra.“ Gandhi og Camus
41
virðast þannig báðir gagnrýna trúarbrögð á þeim forsendum að ekki sé endilega
samasemmerki milli þess að vilja vel og að gera vel. Skilgreining Gandhi á trúuðum
einstaklingum er hins vegar kærkomin tilbreyting frá lítillækkandi skoðunum Camus, en
hér skilgreinir Gandhi trúarbrögð út frá samkennd frekar en settum siðferðisreglum eða
hugmyndafræði. Þessi undirkafli fjallar einnig um það hvernig sorgarstúlkur tómsins
beita pólitískri réttsýni – án þess að upplifa samkennd.
Samkvæmt Íslenskri nútímamálsorðabók Árnastofnunar er skilgreiningin á
hugtakinu samkennd „það að geta sett sig í spor annars“. Skilgreiningin er því
42
óneitanlega tilfinningatengd en til að ítreka tengslin þar á milli er enska orðið empathy
dregið af gríska orðinu empatheia, sem er samsett úr orðunum em (í og pathos
(tilfinning). Þetta endurspeglar frekar skilgreiningu Íðorðabanka Árnastofnunar á
hugtakinu. Undir uppeldis- og sálarfræði er samkennd skilgreind sem „hæfileiki til að
skilja tilfinningar annarra og að vissu marki taka þátt í þeim.“43
En aftur að pólitískri meðvitund Sorgarstúlknanna. Áróra, aðalpersóna My Year
of Rest and Relaxation, er meðvituð um fegurðarforréttindi sín: Hún fullyrðir sjálf að
hún líti út eins og módel því að þannig sé auðvelt fyrir hana að leyfa hlutum að koma til
sín og fara ekki neitt. Pólitísk réttsýni hennar ristir ekki dýpra en svo að viðurkenna að
44
hún líti út eins og módel, eigi nóg af peningum sem hún vann sér ekki sjálf inn, klæðist
44 „I looked like an off-duty model. It was too easy to let things come easy and go nowhere.“ Ottessa
Moshfegh, My Year of Rest and Relaxation (London: Penguin Books, 2018) bls. 35.
43 Íðorðabankinn: Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum (e.d.) Samkennd. (sótt 10. október
2021).
42 Íslensk nútímamálsorðabók: Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum. (e.d.) Samkennd. (sótt 10.
október 2021).
41 Alli Irfan, 101 Selected Sayings of Mahatma Gandhi. (eBookIt, 2013) bls. 18.
30
merkjavörum, sé menntuð í listfræði og teljist af þeim sökum „menningarleg“. Þessi
45
pólitíska sjálfsmeðvitund endurspeglast einnig í grein Broder „I Don’t Feel Bad About
My Neck“ sem er upptalning áhlutum sem henni líður illa yfir. Þar fjallar Broder um
pólitísk málefni á borð við innri aldursfordóma, forréttindi sín sem sís-kona,
samviskubitið yfir því að vera ekki vegan og forréttindi sín sem hvít kona sem mætti
með Prada-tösku á mótmæli gegn ofbeldi lögreglunnar. Hún tekur meira að segja fram
að sem hvít kona vilji hún ekki markaðssetja eitthvað sem er ekki hennar.
Ég vil ekki eigna mér þjáningar annara.[…] Er munur á því að
styðja annarra manna byltingar eða að gera sorgir annarra að
þinni persónulegu upplifun? Mér finnst það.46
Vitsmunalega séð er allt til staðar fyrir Broder til að
slást í lið með baráttukonum pólitískrar réttsýni. En
hún þarf að enda greinina á að henni líði illa yfir eigin
vandamálum, því þau séu ekkert í samanburði við það
sem aðrir þurfa að glíma við. Þótt hennar vandamál
valdi henni sársauka. Henni líður illa yfir að hafa
skrifað þessa grein og bókina í heild sinni. Með þessu
47
undirstrikar hún raunverulegt innihald greinarinnar; að
hún sé sorgmædd yfir eigin forréttindum meira en hún
er tilbúin að setja sig í spor þeirra minnihlutahópa sem
hún tilheyrir ekki. Hér fellur vel inn
bókmenntagagnrýni Önnu Khnachiyan: „Að vera nógu
sjálfsmeðvitaður til að gera lítið úr eigin tilgerð í
47 „I feel bad about my struggles, because it is nothing compared to other people’s struggles and yet it still
hurts. I feel bad about this essay. I feel bad about this book.“ Ibid. bls.90.
46 „I don’t want to appropriate anyone’s pain. [...] Is there a difference between being supportive of other
people's revolutions vs. turning something tragic into your own experience? I think there is.“ Melissa
Broder, So Sad Today: Personal Essays (New York: Grand Central Publishing, 2016) bls. 89.
45 Ibid. Bls. 13.
31
gegnum prósana þína (í þeirri von að það afskrifi tilgerðina) er skitið og allir vita það.“
En hún var svo hrifin af gagnrýni Stephen Marche að hún tók til samfélagsmiðla og
48
bætti við hana, m.a. þessu innslagi sem hún birti á Instagram-sögu sinni þann 16.
september 2021. Þótt gagnrýnin beinist gegn bókinni Beautiful World, Where are You og
sjálfri Sally Rooney á hún einnig vel við Broder og bókaflokkinn í heild sinni.
Menningargagnrýnandinn Anna Khnachiyan, stýrir hlaðvarpinu Red Scare ásamt Dasha
Nekrasova, og ef greina ætti sorgarstúlkur tómsins utan bókmenntanna væri hlaðvarpið
einmitt tilvalinn byrjunarreitur; jafnvel Emmeline Clein vísar í það í grein sinni um
„aftengingarfemínisma”.
En aftur að bókmenntum Sorgarstúlknanna. Áróra í bókinni My Year of Rest and
Relaxation lýsir galleríinu Ducat sem hún starfar hjá á eftirfarandi hátt: „Listin í Ducat
átti að sýna virðingarleysi, rífa niður og ögra en var bara niðursoðið andmenningarlegt
rusl, ,,pönk, en með pening.“ Hún heldur áfram og lýsir innantómum og „ögrandi“
49
listaverkum, t.d. verki þar sem listamaður setur litað púður fremst á lim sinn og brundar
á strigann. Sýningarstjórinn lýsir því yfir að „karlmennska sé í tísku“. Orðrómur um
sama listamann er sá að hann rækti hvolpa þar til þeir nái réttri stærð, drepi síðan
hundana með því að frysta þá og lætur þá svo að lokum þiðna til að geta mótað
skrokkana í réttar stellingar. Sýningarstjóri Ducat er sólginn í deilur og krassandi
umfjallanir vegna þessarar dýraníðssýningar og vonast til þess að dýraréttindasamtökin
PETA láti í sér heyra. Áróra hringir sig inn veika á opnunardeginum. Þessi ákvörðun
lýsir á fullkominn hátt afstöðu Sorgarstúlknanna til pólitískra málefna; rétt eins og
menningarlæsi snýst pólitísk réttsýni um smekklegheit. sorgarstúlkurnar þynna ítrekað
50
út pólitískar skoðanir sínar með því að smættaa þær niður í einfalda útlitsgagnrýni.
Þegar Irina gagnrýnir upphafningu hvítrar karlmennsku brýst það út í gagnrýni á smekk
vinkonu hennar á karlmönnum: „She liked Harry Styles a few years ago, and now she
likes that white-bread, absolute fucking baguette of a lad from Call Me by Your Name.“
50 Ibid.
49 „The art at Ducat was supposed to be subversive, irreverent, shocking, but was all just canned
counterculture crap, „punk, but with money.“ Ottessa Moshfegh, My Year of Rest and Relaxation
(London: Penguin Books, 2018) bls. 36.
48 „being self-aware enough to disparage your pose through your prose (in the secret hopes that it ain‘t so)
is rotten and everyone knows it“ Anna Khnachiyan, Instagram story. (sótt og birt 16.september 2021).
32
Þetta er ekki ósvipað því þegar grunnhyggið vinstrisinnað fólk á netinu tók að
51
gagnrýna forseta Bandaríkjana á þeim forsendum að hann væri appelsínugulur og með
ljóta klippingu. Pólitík snýst um að vita hvað er í tísku og hvað ekki.
Færum okkur yfir í fágaðri útfærslu af yfirborðskenndri pólitík hjá söguhetjum
Salley Rooney-bókanna. Frances afhjúpar eigin afstöðu í garð pólitískrar réttsýni um
leið og hún lýsir því hvernig hún glímir við tómið og eigin líkama:
After Bobbi left that night I wrote for an hour and a half, poetry
in which I figured my body as an item of garbage, an empty
wrapper or half-eaten and discarded piece of fruit. Putting my
self-loathing to work in this way didn‘t make me feel better as
such, but it tired me out. Afterwards I lay on my side with A
Critique of Postcolonial Reason propped half-open on the
pillow beside me.52
Hér flaggar persóna upp úr þurru pólitískum leikmun og í framhaldi af lestri bókarinnar
fullyrðir Frances að hún sé að betrumbæta sig, að hún ætli að verða svo gáfuð að enginn
skilji hana. Sorgarstúlkan undirstrikar þannig að pólitísk réttsýni sé í raun
53
hugarleikfimi og skart. Mikilvægasti vettvangur Rooney til að sýna vitsmunalega
yfirburði sína er þegar sögupersónur hennar hittast í matarboðum og ræða heimsmálin.
Ólíkir karakterar setja fram áhugaverða punkta og skjóta inn menningarlegum
tilvísunum. Í Conversations with Friends eru sex manns í ítalskri villu að ræða um
ástand flóttafólks og tilvist landamæra. Samræðurnar snúast um að hafa rétt fyrir sér
annars vegar og koma með hnyttin skot hins vegar. Nokkur þeirra málefna sem persónur
í bókum Rooney eiga samræður um eru Palestína, stéttaskipting, femínismi og
eftirlendustefna (e. post-colonialism). Hér er vert að nefna að Sally Rooney hefur tekið
54
54 Ibid. bls. 111-112.
53 „I‘m bettering myself, I thought. I‘m going to become so smart that no one will understand me.“ Ibid.
bls. 94.
52 Sally Rooney, Conversations with Friends (London: Faber & Faber Ltd, 2017) bls. 94.
51 Eliza Clark, Boy Parts (London: Influx Press, 2020) bls. 21.
33
opinberlega afstöðu með Palestínu og gegn hernámi Ísraels með því að leyfa ekki
þýðingu á nýjustu bók sinni, Beautiful World, Where Are You, yfir á hebresku. Í kjölfarið
hafa tvær stærstu bókabúðir Ísraels, Steimatzky og Tzomet Sefarim, fjarlægt bækur
hennar af netsíðum og úr verslunum sínum.55
Áróra undirstrikar sína eigin pólitíska nálgun með því að segja: „Ég gerði
uppreisn á hljóðan hátt, með hugsunum mínum.“ Berum þetta saman við tilraun
56
hennar til að hugga bestu vinkonu sína sem missir móður sína úr krabbameini: Áróra
veit hvernig henni á að líða en getur ekki framkallað tilfinningarnar. Hún getur ekki
staðsett uppsprettu eigin tilfinninga og veltir fyrir sér hvort tilfinningarnar komi úr
heilanum, en telur það ekki rökrétt. Sjálfsmeðvituð um að hún lifi of mikið í eigin
57
höfði og geti ekki fundið tilfinningar sínar þar gerir Áróra heiðarlega tilraun til að finna
til samkenndar. Áhersla sorgarstúlknanna er á eigin vitsmuni, að þekkja muninn á milli
innantómra tískustrauma og að vita einfaldlega hvað er smekklegt. Þær geta þannig
vitað hvað er rétt – án þess að finna fyrir því. Þær hafa enga tilfinningalega tengingu við
eigin stefnu/réttsýni og virðast týnast í bilinu á milli vitsmuna og tilfinninga.
Sorgarstúlkurnar, með sína vitsmunalegu yfirburði, koma auga á gallann í
pólitískri réttsýni og afneita trúarstökkinu þannig upp að vissu marki, rétt eins og
Camus, en þeim hefur ekki tekist að finna frelsið með því að sökkva sér í fáránleikann.
Þær hafa stokkið út í tómið en kunna ekki að synda.
3. Tilvistarstefna og tilvistarkreppa
Undir lok annars kafla er lögð áhersla á hvernig sorgarstúlkur sjá aðra; fólk er asnalegt,
fyrir að fatta ekki pólitíska réttsýni, fyrir að vera ekki með puttann á púlsinum.
Skömmin að fylgja ekki settum reglum pólitískrar réttsýni felst ekki endilega í því
misrétti sem þú beitir minnihlutahópa með orðræðu og gjörðum, heldur í því hvernig þú
57 “I could think of feelings, emotions, but I couldn't bring them up in me. I couldn't even locate where my
emotions came from. My brain? It made no sense.“ Ibid. bls. 137.
56 „I rebelled in silent ways, with my thoughts.“ Ottessa Moshfegh, My Year of Rest and Relaxation
(London: Penguin Books, 2018) bls. 65.
55 Walker Caplan, „Two of Israel’s largest bookstores have banned Sally Rooney’s books.“ (birt
5.nóvember 2021 á vefsíðu Literary Hub, sótt 15.desember 2021).
34
afhjúpar þig gagnvart öðru forréttindafólki sem „veit betur.“ Þessi afstaða sogarstúlkna í
garð pólitískrar réttsýnis er líklega afsprengi þess að þær lifi meira í eigin huga og séu
aftengdar eigin tilfinningum.
3.1 Nausea
I am. I am, I exist, I think, therefore I am; I am because I think,
why do I think? I don't want to think any more, I am because I
think that I don't want to be, I think that I … because … ugh!58
Jean-Paul Sartre skrifaði, eins og vinur hans Albert Camus, vinsæla skáldsögu sem
endurspeglar afstöðu hans til heimspeki. Nausea (fr. La Nausée) kom út árið 1938,
nokkrum árum á undan ritinu sem skilgreinir tilvistarstefnuna, Being and Nothingness
(fr. L'Être et le néant: Essai d'ontologie phénoménologique) (1943). Aðalpersóna
59
skáldsögunnar er Antoine Roquentin, en rétt eins og Meursault og sorgarstúlkurnar
stendur hann utangarðs í eigin samfélagi. Antoine byrjar að halda dagbók til að skilja
eigin framandleika; eitthvað hefur breyst í honum eða í kringum hann. Antoine byrjar
að skrifa til að setja fingur á hvað það gæti verið og byrjar að verða var við flökurleika
(e. nausea). Það er ekki fyrr en heslihnetutré verður á vegi Antoine sem hann fer að
skilja uppruna eigin tilfinningar/flökurleika. Hann skoðar rætur trésins og lífhringi þess,
allt sem hann ber augum leiðir hann að tilvist trésins. En skynjun Antoine á trénu nær
ekki utan um sanna tilvist trésins. Þægileg, yfirborðskennd skynjun á borð við bragð,
60
þyngd, liti og lykt tilheyrir áhorfandanum. Þegar Antoine horfir á útlitseinkenni hluta
stendur hann frammi fyrir berskjaldaðri tilvist hlutanna og uppsprettu flökurleika síns.
Þetta leiðir sögupersónu og Sartre sjálfan til að álykta: „Tilveran er upphaflegri en
eðlið“. Antoine skilur loks eigin andúð á hlutlægni þar sem hún nær ekki yfir „sanna“
61
61 Jean-Paul Sartre, Tilvistarstefnan er mannhyggja. þýð. Páll Skúlason (Hið Íslenzka bókmenntafélag,
2007) bls. 51.
60 Jean-Paul Sartre, Nausea (London: Penguin Books, 2000) bls. 182-194.
59 Jean-Paul Sartre, Being and Nothingness. þýð. Hazel E. Barnes (New York: Washington Square Press,
1993).
58 Jean-Paul Sartre, Nausea (London: Penguin Books, 2000) bls. 146.
35
tilvist. En hér hefur Sartre komist að sömu niðurstöðu og John Dewey: Að hlutlægni
listar nái ekki fyllilega yfir hvað list ber að geyma. Það er ekki fyrr en undir blálok
skáldsögunnar þegar Antoine er að hlusta á plötu og ranghvolfir augunum yfir
„þægindum hlutlægra fyrirbæra“ þegar hann uppgötvar að tónlistin, aðskilin frá
plötuspilaranum, tilheyrir tóminu – „sannri tilvist.“ Þessi uppljómun um að listsköpun
tilheyri tilverunni og tilfinningum meira en hlutlæga heiminum veldur því að Antoine
ákveður sjálfur að skapa. Hann ætlar að skrifa, ekki um sögulega fortíð heldur
skáldsögu: „Þess konar saga, til dæmis, sem gæti aldrei gerst, ævintýri. Það þyrfti að
vera fallegt og hart sem stál og láta fólk skammast sín fyrir tilvist sína.“62
Rétt eins og í bókmenntum sorgarstúlkna tómsins og Útlendingnum þá er
Antoine utangarðs og megin þema bókar er tilgangsleysi lífsins. Nausea kemur hins
vegar með nýjan vinkil þar sem bókin reynir að útskýra andúð sögupersónu á eigin
umhverfi. Hér er vert að nefna að Meursault (Útlendingurinn) er frekar aftengdur eigin
umhverfi á meðan sorgarstúlkunum og Antoine er hreinlega ofboðið. Líkamlegu
birtingarmynd vanlíðunar Antoine, flökurleikann, er hægt að túlka út frá hugtakinu
óheilindi (e. bad faith) sem Sartre skilgreinir í sínum skrifum.
3.2 Óheilindi og tilvistarstefnan
Í bók sinni, Being and Nothingness, skilgreinir Jean-Paul Sartre hugtakið óheilindi.63
Rétt eins og Camus, er Sartre á því að byrði mannsins sé frelsi eigin tilvistar. Áhersla
Sartre er að maðurinn móti eigin örlög og standi frammi fyrir ótal möguleikum. Hann er
á því að manneskjan sé stanslaust að ljúga að sjálfri sér til að komast hjá skammtíma
sársauka og í kjölfarið upplifi hún langvarandi ósætti. Eitt það helsta sem Sartre telur
menn ljúga að sjálfum sér er að það séu færri möguleikar í aðstæðum þeirra hverju
sinni, en það raunverulega eru. Manneskjur þvinga sjálfar sig til að trúa einhverju gegn
þeirra sannfæringu, því það er auðveldara. Að manneskjur „þurfi“ eða „neyðist“ til að
63 Jean-Paul Sartre, Being and Nothingness. þýð. Hazel E. Barnes (New York: Washington Square Press,
1993).
62 „The sort of story, for example, which could never happen, an adventure. It would have to be beautiful
and hard as steel and make people ashamed of their existence.“ Jean-Paul Sartre, Nausea (London:
Penguin Books, 2000) bls. 251.
36
gera vissa hluti því það sé hlutskipti þeirra í þessum heimi. Með þessu afsala menn
ábyrgð á eigin tilvist, sem veitir einmitt skammtíma létti, en eftir situr viðvarandi
vonleysi. Þetta kallar Sartre óheilindi. Vinsælt dæmi sem Sartre tekur um óheilindi er
þjónn sem er of ákafur í starfi, þjónninn lifir sig of mikið inn í þjónahlutverkið og
gleymir að hann sé manneskja utan starfsins. Þjónninn afsalar sér ábyrgð á eigin tilveru
með afsökunum á borð við að þurfa laun til að lifa. Tvennt má gagnrýna í túlkun
64
Sartre. Fyrst má nefna að ímyndunarafl Sartre nær ekki yfir þann möguleika að
manneskja í þjónustustarfi geti raunverulega notið starfs síns. Ennfremur, er það samt
skoðun Sartre að þjónninn sé að blekkja sjálfan sig með því að telja sér trú um að hann
þurfi nauðsynlega að sinna starfi sem hann nýtur ekki, sem er gagnrýniverð. Þessi
niðurstaða gæti átt við fyrir fólk af efri og millistétt en fullyrðingin er þröngsýn og
endurspeglar forréttindablindu vestræna heimspekingsins.
Skáldsögunni Nausea er gjarnan slegið saman við hugtakið óheilindi til að lýsa
líkamlegri birtingarmynd þeirrar vanlíðunar sem sprettur frá því að hegða sér utan eigin
gilda. Sú birtingarmynd er ógeð, á sjálfum þér og eigin umhverfi. Hugarangur persóna,
bæði í Nausea og bókmenntum sorgarstúlkna tómsins, beinist að því sem er auðveldara
að setja fingur á, t.d. að gagnrýna eigið útlit eða gera lítið úr manneskjum sem
aðalpersónum finnast hallærislegar, frekar en að takast á við raunveruleg málefni eða
tilfinningar. Hvort sem það sé eigin útlit eða hallæri annarra manneskja. Í öðrum kafla
65
er farið yfir hvernig pólitísk réttsýni sé trúarstökk nútímamannsins og að sama skapi má
segja að pólitísk réttsýni án sannfæringar falli undir óheilindi. Sorgarstúlkur tómsins
kaupa ekki fyllilega hugmyndafræði pólitískrar réttsýni, samanber dæmin í öðrum kafla,
en hafa tímabundið samþykkt hana sem „það sem þær eigi að gera.“ Þannig er pólitísk
réttsýni óheilindi sorgarstúlkna tómsins. Skammtíma léttir sem kemur í kjölfar þess að
fylgja settum reglum „þess sem er ætlast“ en vegna skorts á sannfæringu sitja söguhetjur
bókaflokksins eftir með yfirvofandi vanlíðan. Sorgarstúlkurnar hegða sér vissulega utan
eigin sannfæringar á fleiri sviðum, en eins og menningarrýnarnir í fyrsta kafla
sammæltust um virðist ómögulegt að aðskilja þessa vinsælu persónugerð, sem hér er
65 Jean-Paul Sartre, Nausea (London: Penguin Books, 2000).
64 Ibid. bls.166.
37
kölluð „sorgarstúlkur tómsins“ en Rebecca Liu kallar „millennial-konur“ og Emmeline
Clein „aftengingar femínista“, frá pólitísku landslagi samtímans.66
3.3 Óheilindi gagnvart öðrum
Óheilindi sorgarstúlkna tómsins birtist hvað helst í viðhorfi þeirra gagnvart öðrum
persónum. Sorgarstúlkurnar keppast við að benda á aðrar sögupersónur sem fylgja
tískustraumum í blindni og þekkja hvorki smekklegheit né frumleika. Þeir sem verða
fyrir barðinu á þessum ásökunum eru gjarnan „bestu vinkonur“ sem eru tilbúnar að gera
allt fyrir aðalpersónuna. Vinkonurnar taka þarfir aðalpersónunnar fram yfir eigin þarfir
því þær „vita“ að söguhetjurnar eru hærra settar í þjóðfélagsstigi. Hér er vert að nefna
að sorgarstúlkunum er boðið á viðburði þótt þær mæti ekki endilega, eru vel séðar af
utanaðkomandi en eiga í raun fáa að. Þannig eru bestu vinkonurnar félagsleg snýkjudýr
jafnvel þótt aðalpersónan gefi ekkert af sér. Í My Year of Rest and Relaxation segir
sorgarstúlkan hreint út: „Trygglyndi hennar var fáránlegt. Það var það sem viðhélt
sambandi okkar.“ Að mati aðalpersónanna, gætu vinkonur þeirra hækkað um stall ef
67
þær grenntust, myndu hætta að reyna að geðjast öðrum og myndu á einn eða annan hátt
öðlast betri stíl – verða smekklegri í bæði klæðaburði og menningarrýni. Það eru
mismunandi stigveldi af þessu vinkvenna-mynstri í bókunum; My Year of Rest and
Relaxation og Boy Parts fylgja þessu mynstri á meðan Conversations with Friends er
með aðeins vægari útfærslu. En í bæði Conversations with Friends (Bobbi) og Boy
Parts (Flo) er besta vinkonan einnig fyrrverandi kærasta og afbrýðisöm út í aðra elskuga
aðalpersónunnar. Bobbi fær að vera falleg og sjarmerandi með bein í nefinu, þótt hún
stóli á og dái sorgmæddari og gáfaðari aðalpersónuna. Á meðan Flo er hefðbundna
68
ástsjúka vinkonan sem gæti verið grennri og sett sjálfa sig í fyrsta sæti, en forgangsraðar
68 Sally Rooney, Conversations with Friends (London: Faber & Faber Ltd, 2017).
67 „Her loyalty was absurd. This was what kept us going.“ Ottessa Moshfegh, My Year of Rest and
Relaxation (London: Penguin Books, 2018) bls.17.
66 Emmeline Clein, „The Smartest Women I Know Are All Dissociating“ (birt 20. nóvember 2019 á
vefsíðu BuzzFeed News, sótt 5. janúar. 2022).
Rebecca Liu, „The Making Of A Millennial Woman“ (birt 12. júní. 2019 á vefsíðu Another Gaze, sótt
5.janúar. 2022).
38
frekar þörfum aðalpersónunnar. Önnur birtingarmynd slíkra óheilinda eru stælar Áróru
69
í garð stráka sem laðast að týpunni sem hún finnur sjálfa sig leika:
Frábrugðnir meginstraums-spöðunum, þessum ferköntuðu fyrrum
fótboltastrákum, eru skólastrákarnir ósjarmerandi vitsmunapésar sem
réðu ríkjum í skapandi geirum. Þar sem Áróra er listfræðimenntuð getur
hún ekki falið sig frá þeim. Þetta eru gaurar sem lesa Nietzsche í
neðanjarðarlestum, lesa Proust og David Foster Wallace, skrifa niður
eigin mögnuðu hugsanir í litla svarta Moleskine-stílabók. Bjórvömb og
spóaleggir, upprenndar hettupeysur, dökkbláir ullarjakkar eða
mosagrænir hermannajakkar, New Balance-strigaskór, prjónahattar,
taupokar, litlar hendur, hárugir hnúar, mögulega hreindýrahúðflúr yfir
lúinn upphandlegg. Þeir rúlla eigin sígarettur, bursta ekki nógu oft í sér
tennurnar og eyða vikulega hundrað dollurum í kaffi.70
Útlitslýsingar hennar eru þurrar og hlutlægar eins og hún sé að útskýra yfir síma hvaða
pakkapasta eigi að kaupa. Ergelsið í lýsingunum endurspeglar fullkomlega togstreituna
sem myndast við að taka stefnu án sannfæringar, umkringd fólki sem hún samsamar sig
ekki, fólkið verður asnalegt í kjölfarið. Pirringur sem stafar líklegast af því að hún fellur
sjálf undir týpu sem hún samsamar sig ekki, en það er umhverfinu og öðrum að kenna.
Svipað dæmi er að finna í Boy Parts þegar Flo uppljóstrar í leigubíl á leiðinni á
djammið að Irina hafi verið mikill Lord of the Rings aðdáandi sem unglingur. Þegar á
djammið er komið verða á vegi Irinu persónur sem gegna hlutverki staðalímynda nörda,
70 „An „alternative“ to the mainstream frat boys and premed straight and narrow guys, these scholarly,
charmless, intellectual brats dominated the more creative departments. As an art history major, I couldn’t
escape them. „Dudes“ reading Nietzsche on the subway, reading Proust, reading David Foster Wallace,
jotting down their brilliant thoughts into a black Moleskine pocket notebook. Beer bellies and skinny legs,
zip-up hoodies, navy blue peacoats or army green parkas, New Balance sneakers, knit hats, canvas tote
bags, small hands, hairy knuckles, maybe a deer head tattooed across a flabby bicep. They rolled their
own cigarettes, didn’t brush their teeth enough, spent a hundred dollars a week on coffee.“ Ottessa
Moshfegh, My Year of Rest and Relaxation (London: Penguin Books, 2018) bls. 32.
69 Eliza Clark, Boy Parts (London: Influx Press, 2020).
39
sem hún niðurlægir þar til þeir yfirgefa staðinn. Þrátt fyrir að pirringurinn stafi af því
71
að sögupersónu sé „vitsmunalega misboðið“þ.e. hún tengir ekki við persónuna sjálfa,
menninguna sem þau innbyrða eða skoðanirnar sem þær hafa, þá bitna fráhrindandi
tilfinningar hennar á hlutlægu yfirborði; fatavali, matarneyslu og líkamsgerð. Að vissu
leyti misbýður sorgarstúlkunum eigin dómharka.„Ég hélt að lífið yrði bærilegra ef
heilinn á mér hætti að vera svona fljótur að fordæma veröldina í kringum mig“72
fullyrðir Áróra, enda þykir henni eftirsóknarverð lausn að dópa eigin líkama í átt að
stöðugum svefni. Að lýsa öðrum persónum líkt og húsgögnum í Ikea bæklingi er
algengt stílbragð innan bókaflokksins. Frances gerir þetta við eiginkonu mannsins sem
hún er að sofa hjá: „Kálfarnir á Melissu voru berir og mjög fölir, hún var í
flatbotnaskóm með ökklabandi. Ég stoppaði og snerti viðbeinið mitt.“Þessi
73
athugasemd er óþörf og undarleg, frekar en fjandsamleg og lýsir fjarlægð frekar en
andstyggð. Vissulega er seinni líkamslýsingunni beint að Frances sjálfri og bendir til
kvíða hennar, en skeytt saman mála þær mynd af hlutlægri fjarlægð. En þessar
birtingarmyndir óheilinda hjá sorgarstúlkunum í garð annarra er til marks um skort
þeirra á samkennd, sem verður til þess að pólitísk réttsýni þeirra er gjörsamlega
innantóm.
3.4 Sjálfið og óheilindi
Hér fyrir ofan er því lýst hvernig óheilindi sorgarstúlknanna birtast í upplifun þeirra á
líkömum annarra en einnig er þarft að skoða birtingarmynd óheilinda í garð
sjálfsmyndar sorgarstúlknanna. Óheilindi sjálfsins birtist einnig í líkamlegri andúð
þeirra á sjálfum sér. Í fyrsta kafla er farið út í hvernig sorgarstúlkurnar beita eigin
líkama sjálfsaga og sjálfsskaða, en algengt er að sorgarstúlkurnar fái útrás fyrir andúð á
eigin líkama og eigin tilvist í gegnum undirmeðvitundina. Þær dreymir táknræna
drauma, sem eru gjarnan hápunktur líkamshryllingsins sem birtist endurtekið í
73 „Melissa‘s calves were bare and very pale and she was wearing flat shoes with an ankle strap. I stopped
walking and touched my collarbone.“ Sally Rooney, Conversations with Friends (London: Faber & Faber
Ltd, 2017) bls. 66.
72 „I thought life would be more tolerable if my brain were slower to condemn the world around me.“
Ottessa Moshfegh, My Year of Rest and Relaxation (London: Penguin Books, 2018) bls. 26.
71 Eliza Clark, Boy Parts (London: Influx Press, 2020) Bls. 73-79.
40
bókunum, sem dæmi byrjar Áróru að dreyma mikið í lyfjamókinu. Hana dreymir að hún
löðri skapahár móður sinnar með sápu, dragi svo úr píku hennar hárköggul, sem minnir
á hár úr niðurfalli. Í draumnum gerir Áróra sér grein fyrir því að hárköggullinn táknar
krabbamein föður hennar. Augljóst er að draumur Áróru tengist erfiðu sambandi
74
hennar við foreldra sína, en ástlaust samband hennar við eigin foreldra er einmitt rótin
að hennar tilfinningadoða. Á svipuðum nótum er uppruni þeirra ofskynjana sem ofsækja
Irinu; glerbrot og blóð, tengdur glæp sem hún framdi án (utanaðkomandi) afleiðinga og
markar þannig upphaf tilfinningadoða hennar. Það sama má segja um draum Frances
sem endurspeglar bjagað samband hennar við eigin móður. En í draumnum er Frances
með opið sár í munninum sem blæðir úr á meðan mamma hennar segir henni að „hætta
þessu.” Móðirin gerir lítið úr ástandi Frances, sem getur ekki tjáð sig fyrir
blóðflaumnum sem fossar úr eigin munni. Líkamshryllingur draumsins endurspeglar
hvernig líkami Frances tjáir með blóði það sem hún sjálf getur ekki tjáð með orðum.
Draumurinn undirstrikar þannig tilfinningatengdan líkama hennar og tilfinningabælda
sögumannsrödd. Að ofangreindu má vera ljóst að draumarnir, í hverri bók, endurspegla
75
hvernig söguhetjurnar upplifa fullkomið tilgangsleysi; hina helstu birtingarmynd
tómsins.
Draumarnir gefa enn frekar til kynna að það sem plagar sorgarstúlkur tómsins er
huglægt, tómið/tilgangsleysið, þótt það beinist að líkamanum. Þannig hefur líkamleg
birtingarmynd tómsins frá því í fyrsta kafla öðlast útskýringar með hugtakinu frá Sartre:
Óheilindi. Óheilindin sem fylgja pólitískri réttsýni birtast bæði í líkamlegri gagnrýni á
aðra og innri óþægindum gagnvart eigin líkama. Sorgarstúlkurnar aftengja sig
tilfinningalega og minnka umgengni við manneskjurnar sem þær gagnrýna út frá
líkömum þeirra. Að sama skapi reyna þær að fjarlægjast eigin líkama, meðal annars
með vanrækslu. Frances er með höfuðverk í kjölfar þess að hafa ekki borðað, hún vill
75 „Is that it? My mother said, but I couldn‘t answer because the hole in my mouth was pumping blood.
The blood tasted thick, clotted and salty. I could feel it, vividly running down my throat. Well, spit it out,
my mother said. I spat helplessly on the floor. My blood was the colour of blackberries.“ Sally Rooney,
Conversations with Friends (London: Faber & Faber Ltd, 2017) bls. 96.
74 „I dreamt that I lathered up my mother‘s pubic hair with a bar of soap in the shower, the pulled a tangle
of hair out of her vagina. It was like the kind of fur ball a cat coughs up, or a clog in a bathtub drain. In
the dream I understood that the tangle of hair was my father‘s cancer.“ Ottessa Moshfegh, My Year of Rest
and Relaxation (London: Penguin Books, 2018) bls. 62.
41
ekki gefa líkama sínum að borða eða meðöl þar sem líkami hennar er einskis virði.76
Þetta ógeð á eigin líkama, og þráin að losna úr honum, sem sorgarstúlkurnar kljást við
ristir dýpra en útlitsraskanir. Broder lýsir svipuðum vangaveltum í greininni Help me
not be a human being: „Það sem ég hef leitað í ástinni er frestun frá kláða
meðvitundarinnar - að upphefja mig og mannlegan ófullkomleika minn - en þetta hefur
enn ekki gerst.“ Þessi óskhyggja, að yfirgefa eigin líkama, kemur skýrt fram í loka
77
klausu My Year of Rest and Relaxation þar sem Áróra er í fyrsta sinn hugfangin af
fegurð bestu vinkonu sinnar, Revu. Áróra horfir á myndbandið af Revu þegar hana
skortir kjark eða vantar tilgang til að lifa; myndbandið er af konu, sem hún telur vera
Reva, að stökkva fram af byggingu – „Þarna er hún, mannvera að stökkva út í hið
óþekkta, og hún er glaðvakandi.“ Róandi áhrif myndbandsins virðast stafa af
78
vitundarvakningu Áróru í garð eigin leitar eftir tilgangi. Svarið tengist líkamlegri
uppgjöf gagnvart tóminu sem í senn veitir skýra hugsun, líklegast í einhvers konar formi
núvitundar. Þó er óljóst hvernig Áróra kýs að hegða eigin lífi í kjölfar þessarar
uppljómunar, enda endar bókin hér.
3.5 Hugur gegn líkama
Samkvæmt Sartre getur manneskjan ekki fyllilega aðskilið hug og líkama. Bæði Sartre
og Camus kljást við heimsmynd sína og heimspekileg vandamál í gegnum líkamann.
Camus talar um að ekkert sé fyrir víst nema eigið sláandi hjarta og heimurinn sem hann
getur snert, áherslan er á bæði líkamleika og hlutlægni. Í bók sinni Goðsögnin um
79
Sisyfos lýsir hann löngun í morgundaginn þegar allt innra með honum ætti að hafna
79 „Of whom and of what can I say: "I know that"! This heart within me I can feel, and I judge that it
exists. This world I can touch, and I likewise judge that it exists. There ends all my knowledge, and the
rest is construction.“ Albert Camus, The Myth of Sisyphus and Other Essays (Penguin Books:Vintage
International [útg. 2], 2018) bls. 15.
78 „There she is, a human being, diving into the unknown, and she is wide awake.“ Ottessa Moshfegh, My
Year of Rest and Relaxation (London: Penguin Books, 2018) bls. 289.
77 „What I have sought in love is a reprieve from the itch of consciousness – to transcend myself and my
human imperfections – but this has yet to happen.“ Melissa Broder, So Sad Today: Personal Essays (New
York: Grand Central Publishing, 2016) bls. 29.
76 „I had a headache, I hadn‘t eaten. My body felt used up and worthless to me. I didn‘t want to put food
or medicine into it any more.“ Ibid. bls. 91.
42
þeirri löngun og endar á fullyrðingunni: „Þessi mótmæli holdsins eru fáránleiki.“ Á
80
meðan Jean-Paul Sartre í bók sinni Being and Nothingness kemur með þá háfleygu
setningu: „Holdið er hinn fullkomni ófyrirsjáanleiki tilveru okkar.“ Augljóst er að báðir
81
heimspekingarnir stóla á formfestu líkamans í kenningum sínum varðandi tilvist
mannsins, jafnvel þótt þeir velti upp tvíþættingu hugans og líkama. Hér aðskiljast
sorgarstúlkur tómsins heimspeki Sartre og Camus, í þeirri óskhyggju að fjarlægjast eigin
líkama.
Það að fjarlægjast eigin líkama hljómar í versta falli eins og andlegt ferli
vestrænna nýaldar-kvenna, eða í besta falli, að sorgarstúlkur tómsins tilheyri
bókmenntastefnu töfraraunsæis (e. magic realism). Hvorugt á þó við, og málin flækjast
þar sem sorgarstúlkur þrífast einnig utan skáldaðra heima, samanber
samfélagsmiðlatilvísanir í grein Emmeline Clein. Einnig er So Sad Today persónulegt
greinasafn sem byggir á Twitter-aðgangi höfundar og Marche ásakar Sally Rooney um
að skrifa skáldævisögu. Til viðbótar langar mig að draga upp nýtt greinasafn sem rauk
upp metsölulista um leið og það kom út núna í nóvember 2021: My Body eftir
leikkonuna og fyrirsætuna Emily Ratajkowski. Þótt bókin falli ekki að umræddum
bókaflokki, fjallar hún einnig um ólík svið þar sem huglæg vitund tekst á við efnisleika
líkamans. Skrif Ratajkowski eru mjög persónuleg en nota ekki skáldskap til að krydda
lýsingarnar líkt og So Sad Today og bækur Rooney. Ratajkowski lýsir því hvernig hún
lokar augunum, vill hverfa, og ímyndar sér að hún geti andað svo djúpt að sér að hún
leysi upp eigin líkama. Hana dreymir hreinlega um að fá hvíld frá því að vera til í
82
líkamlegu formi.
Undir lok þessa kafla hefur birtingarmynd óheilinda sjálfsins snúist upp í einvígi
á milli þess líkamlega og þess huglæga. Afleiðingin af því að sorgarstúlkurnar séu
ósannfærðar en hagi þó lífi sínu í takt við pólitíska réttsýni er sú að þær vilja yfirgefa
82 „I shut my eyes tight. I felt a sudden urge to disappear. I imagined being able to breathe in so deeply
that my body would dissolve into the air I‘d sucked in, and then I‘d no longer be in my body, in my
physical self, in this car with S, or anywhere at all.“ Emily Ratajkowski, My Body (New York:
Metropolitan Books, 2021) bls. 199.
81 „The flesh is the pure contingency of presence.“ Jean-Paul Sartre, Being and Nothingness. þýð. Hazel
E. Barnes (New York: Washington Square Press, 1993) bls. 343.
80 „That revolt of the flesh is the absurd.”Ibid. bls. 12.
43
eigin líkama. Hugmyndafræðin hefur valdið því að sorgarstúlkurnar hafa misst lystina á
eigin líkama.
Sorgarstúlkur tómsins hafa sagt skilið við kenningar Sartre og Camus sem voru
gagnrýndar hér fyrir ofan út frá forréttindablindu heimspekinganna, og því haldið fram
að stétt þeirra og fegurðar-forréttindi hafi mótað heimspekikenningarnar. Sú gagnrýni er
sett fram til að benda á takmarkanir kenninganna sem bjóða upp á lausnir og lokkandi
hugmyndir, fyrir ákveðinn hóp, sem enduspegla þröngsýni og sjálfhverfu höfundanna.
Sannfæring Sartre og Camus um að maðurinn stjórni eigin örlögum er falleg en
barnaleg upp að því marki að þeir viðurkenna ekki fyllilega kúgunarvaldið innan
samfélagsins sem við lifum í. Niðurstöður þessa kafla er að þó hugtökin trúarstökk og
óheilindi eigi vel við bókmenntagreiningu á sorgarstúlkunum þá fjarlægjast
söguhetjurnar sjónarmið Sartre og Camus að öðru leyti. Aðalpersónurnar virðast heldur
ekki finna sig innan pólitískrar réttsýni og lokaniðurstaða þessa kafla er að þær vilji
losna undan eigin líkama. Sorgarstúlkurnar þarfnast þannig nýrra kenninga sem
innihalda helst pólitískan vinkil án formfestu pólitískrar réttsýnis og heimssýn sem er
opin fyrir því að yfirgefa líkamann. Að því sögðu mun fjórði kafli skoða nýjar pólitískar
kenningar sem velta fyrir sér aftengingu við líkamann sem helsta drifkraftinn á bak við
samkennd – í þeirri von að sorgarstúlkurnar finni þar hugmyndafræði sem þær geti
aðhyllst.
4. Hugsanlegar lausnir nýrra kenninga
Það er mótsagnakennt að líka vel við þann tíma sem maður er
uppi á. Annað hvort er manni sagt að maður taki ekki nógu vel
eftir öllu því vonda sem á sér stað eða að manni sé sama um
það. Maður verður að kunna að meta fortíðina vegna
einfaldleika hennar og maður verður að hlakka til
framtíðarinnar þegar jafnrétti verður náð.83
83 „It is paradoxical to like the age you live in. Either you are told you are not seeing enough of the
wrongs that are occuring, or you don‘t care. You must appreciate the past for its simplicity, and you must
44
Í lok þriðja kafla er dreginn upp tvíhyggju þess huglæga og líkamlega innra með
manneskju og í kjölfarið hvernig sumar sorgarstúlkur telja ákjósanlega lausn að yfirgefa
eigin líkama. Vandamál Sorgarstúlkna tómsins, eitt af mörgum, er að þær hegði sér
samkvæmt pólitísku réttsýni þrátt fyrir að efast um hugmyndafræði hennar. En stór hluti
af pólitískri réttsýni snýst einmitt um að staðsetja líkama sinn í mismunandi kassa; ég
(greinarhöfundur) er hvít, grönn, sís, ófötluð (e. able-bodied), af millistétt, nógu ung og
gagnkynhneigð kona, til að hljóta öll forréttindin nema ein. Það er ekki mögulegt að
vera pólitískt meðvitaður (e. woke) og ekki verða var við eigin líkama. Þar sem
vandamál sorgarstúlknanna er pólitískt, bitnar á líkamanum og er sprottið úr
einstaklingshyggju leita ég svara í samtímakenningum, fræðiritum og manifestóum sem
gefa ofangreindum þremur þáttum einmitt mikið vægi í sínum fræðum. En nýjar
samtímakenningar um næstu skref áfram í átt réttlætis eru ekki allar að hengja sig á
pólitíska réttsýni.
4.1 Líkaminn er rótin, ekki vandinn
Sonya Rene Taylor skrifar bókina The Body is Not an Apology árið 2018. Þar bendir
84
hún á upphafspunkt margra vandamála sem manneskjan stendur frammi fyrir, og færir
rök fyrir því á eftirfarandi máta: Manneskjur geta verið ósammála um hugmyndafræði,
siðferði og hvernig heimurinn sé í laginu, en ekki að við höfum líkama sem ferðamáta
okkar á þessari plánetu. Taylor heldur áfram með því að lýsa hvernig allt ofbeldi sem
samfélagið beitir bitni á líkömum; fátækt bitnar á líkömum, kynja-, kynferðis-,
kynþátta-, aldurs-, fitu-, trans- og fötlunar-fordómar, allt er þetta ofbeldi beint að
líkömum. The Body is Not an Apology vísar í kenningar Naomi Wolf og bókina hennar
The Beauty Myth. En í bók sinni lýsir Wolf því hvernig samfélagið leggur áherslu á
85
útlit kvenna sem verður til þess að konur eltast við ómögulega útlits-staðla. Heilu
85 Ibid. bls 48.
84 Sonya Renee Taylor, The Body Is Not an Apology (Oakland: Berrett-Koehler Publishers, Inc. 2018)
look forward to the future when equality happens.“ Natasha Stagg, Sleeveless: Fashion, Image, Media,
New York 2011-2019 (South Pasadena: Semiotext(e), 2019) bls.63.
45
fyrirtækin græða á því að fólk sé með skerta sjálfsmynd, þetta viðskiptamódel gengur út
á að brjóta fólk niður því fyrirtæki ná að selja vörur byggðar á óöryggi fólks.
Lýtaaðgerðir, megrunarpakkar, snyrtivörur og fleiri útlitsmiðaðar atvinnugreinar græða
á kerfinu, auk þess sem það viðheldur valdamismunun, sem hagnast mörgum
einstaklingum/körlum. Þannig beitir samfélagið konur bæði andlegri og fjárhagslegri
kúgun, samkvæmt Wolf. Í raun tekur The Body is Not an Apology kenningar Wolf og
yfirfærir þær yfir á alla líkamsfordóma. Að samfélagið hafi byggt upp kerfi sem níðast á
líkömum okkar því það er fjárhagslegur hagnaður af því. Þess má geta að greiningar
86
Wolf á kúgunarkerfinu birtust fyrst árið 1990 og hefur kerfið með árunum teygt sig yfir
til fleiri líkama, enda hagstætt að stækka markhópinn.
Sonya Renee Taylor færir rök fyrir því að manneskjur þurfi á róttækri sjálfsást
að halda. Hugtakið útskýrir sig sjálft og snýst um að brjóta niður hugmyndir um hvernig
líkamar „eigi að vera eða líta út“ og fagna eigin líkama eins og hann er. Þessi sjálfsást á
eigin líkama færist síðan yfir í ást og samkennd á aðra. Rökin eru svipuð því að setja
fyrst á sjálfa sig súrefnisgrímuna áður en þú aðstoðar næsta mann og hugmyndafræðin
svipuð þeirri og Camus aðhyllist – að hamingja þín breiðist yfir til annarra. Taylor
byrjar á því að útskýra muninn á sjálfsást og sjálfstrausti. Þar bendir hún á að samfélag
okkar upphefji sjálfstraust sem verðugan eiginleika, stundum óréttilega, og nefnir
einræðisherra sem dæmi. Sorgarstúlkurnar skortir ekki sjálfstraust en þær grípa í tómt
þegar kemur að sjálfsást. Þær hefja sig yfir aðra, telja sig vita betur en skortir hlýju í
garð annarra og eigin. Þar á eftir tekur Taylor dæmi um sjálfssætti (e. self-acceptance)
sem ásættanlegan en ekki mjög eftirsóknaverðan eiginleika. Sjálfssætti dæmin hjá
Taylor ríma við þau sem Sartre gefur varðandi hugtakið óheilindi; að sætta sig við
slæma vinnu eða maka – að finna öryggi í hlandvolgum ásættanleika. Rétt eins og
Sartre, telur Taylor þetta óeftirsóknarverða lausn. Að mati Taylor er róttæk sjálfsást
leiðin út úr líkams-hatandi veruleikanum sem við lifum í. Hér er vert að nefna að þótt
rökfærslan um að eigin hamingja muni blæða yfir á aðra (sem olli því að Camus var
dæmdur sjálfhverfur hér að ofan) eigi einnig við um kenningar Taylor, þá eru jákvæð
86 Naomi Wolf, The Beauty Myth (London: Vintage, 2015).
46
áhrif á aðra áþreifanlegri í hennar skrifum: Viðkomandi brýtur eigin hugsanamynstur og
ögrar í kjölfarið samfélagsstöðlum sem aðrir glíma einnig við. Í forgunni fræða Taylor
er ást á því sem samfélagið hefur skilgreint sem líkamlega „galla“ þar sem hún talar
fyrir umburðarlyndi í garð annarra. Hægt er að sjá samkenndina, jafnvel samheldnina, í
sjálfsmiðuninni. Taylor flakkar á milli aðstæðna þar sem auðveldara er að sýna
umburðarlyndi í garð annarra og biður lesendur um að yfirfæra það sjónarhorn á sig
sjálfan og öfugt. Sálfræðileg nálgun Taylor beinist að einstaklingnum, og þó, í samspili
við aðra. Til samanburðar einblýnir Camus á eigin lífsfylli og athyglin sem hann veitir
öðrum er í garð hetja og annarra eftirsóknarverðra manna – sem eru fyrirmyndir
annarsvegar eða dæmisögur hinsvegar.
4.2 Leitin utan líkama // „Glitch Feminism“
Legacy Russell glímir einnig við hvernig samfélagið brýtur á líkömum í sínum
kenningum en tekur aðra nálgun. Hún einblínir á kyn og framsetningu, á meðan hún
leitar lausna innan netheimsins. Þó útgangspunkturinn sé, líkt og hjá Taylor, að breyta
brengluðu viðhorfi samfélagsins til líkama, þá leitar Russell í framsetningar sjálfsins á
netinu til að brjóta upp staðnaða sjálfsmynd og þröngsýni í garð annarra. Í
manifestó-bók sinni, Glitch Feminism, kynnir Russell samnefnt hugtak til leiks. Í
87
akademískri nálgun sinni í manifestóinu greinir Russell orð sem tengjast kenningum
hennar, skilgreiningar sem hún svo byggir á. Hún tekur fyrir orðið líkami en á ensku er
orðabókar-skilgreiningin á body, ekki undir nafnorði heldur sem sagnorð: „að gefa
einhverju abstrakt hlutlægt form.“ Hér nær íslenska orðið ekki yfir þessa merkingu á
88
sama hátt en þriðja skilgreining líkama í Íslenskri orðabók kemst kannski næst því:
„efnisheild lifandi veru.“ Líkami er efni eða hlutlægni einhvers lifandi. Russell lýsir
89
því hvernig manneskjur gefa því óhlutstæða form til að auðvelda sér fyrir. En þegar
óhlutstæðan erum við sjálf – hvernig við skilgreinum og upplifum okkur – þá er það
89 Mörður Árnason, Halldóra Jónsdóttir og Árni Böðvarsson. Íslensk orðabók. (3. útg.) (Reykjavík : Edda,
2002).
88 „give material form to something abstract“ Legacy Russell, „Digital Dualism And The Glitch
Feminism Manifesto“ (birt 10. desember 2012 á vefsíðu The Society Pages, sótt 23.október 202).
87 Legacy Russell, Glitch Feminism (London: Verso, 2020) Kindle Edition.
47
sem átti að auðvelda fólki fyrir, farið að þrengja að því. Samanber kyn og kynhneigð, en
skilgreiningar og staðalímynd samfélagsins virðist ekki ná yfir breiddina og flæðandi
eðli þeirra. Formfesta líkamans er heftandi – en þó á líkaminn sökina. Eins og Taylor
bendir á að slæmt aðgengi fyrir fatlaða er byggingargalli en ekki líkamsgalli. Á sama
hátt, hvernig líkami eða að útlit er skilgreint á ákveðinn máta er samfélagsgalli,
hömlunin er samfélagsleg ekki líkamleg. Russell heldur áfram og dregur upp
skilgreiningu á glitch en þar sem orðið er slangur leitar hún til vefsíða á borð við Urban
Dictionary sem skilgreinir orðið sem „villa í uppbyggðu kerfi“ og Dictionary.com:
90
„galli eða bilun í vél eða áætlun.“ Russell notar skilgreininguna á hugtakinu glitch,
91
sem er tengt við tæki og stýrikerfi þeirra, yfir strúktúr samfélagsins. Glitch á sér stað
þegar það kemur upp villa í kerfinu og það er nákvæmlega það sem á sér stað í
samfélaginu:
Villa í samfélagi sem hefur nú þegar verið raskað með
efnahagslegum, rasískum, félagslegum, kynja- og
menningarlegum lagskiptingum og heimsvaldasinnuðum
eyðileggingarmætti hnattvæðingar - ferli sem viðheldur ofbeldi
gegn öllum - gæti, í raun, ekki verið villa, heldur kærkomin og
nauðsynleg leiðrétting.92
Legacy Russell fer yfir í að útskýra hvernig glitch-femínismi fagnar „kerfisvillunni“ og
telur hana hvetja fólk til að hafna kerfinu og tileinka sér kænskt þátttökuleysi. Hér
nefnir Russell örsnöggt hvernig hægt sé að fela eigin fótspor á netinu og skilgreina sig
án kyns. Þessi „kerfisvilla“ stefnir að því að gera abstrakt það sem áður var, sem hefur
verið þvingað í óþægilegt og óþjált mót; líkamann: „Við getum af-auðkennt og með
93
því að af-auðkenna getum við búið til okkar eigin reglur til að takast á við vandamál
93 Legacy Russell, Glitch Feminism (London: Verso, 2020) Kindle Edition. bls. 16.
92 „[A]n error in a social system that has already been disturbed by economic, racial, social, sexual, and
cultural stratification and the imperialist wrecking-ball of globalization—processes that continue to enact
violence on all bodies—may not, in fact, be an error at all, but rather a much-needed erratum.“ Ibid.
91 „a defect or malfunction in a machine or plan“ Ibid.
90 „an error in a structured system“ Ibid.
48
sem tengjast líkamanum.“ Russell vísar í eina af mæðrum Sorgarstúlku-bókaflokksins,
94
Simone de Beauvoir, og heimspekibók hennar The Second Sex (1949) þegar hún segir
„viðkomandi fæðist ekki, frekar verður, að konu.“ Hér er vert að nefna að þessi frasi
hefur öðlast dýpri merkingu eftir að transkonur yfirfærðu frasann á sína réttindabaráttu.
En Russell teygir frasann yfir á enn víðari völl og segir; viðkomandi fæðist ekki, frekar
verður, líkami. Russell tekur einfalt og persónulegt dæmi frá því þegar hún var barn;
95
upptekin af eigin upplifun, þar til fullorðnir fóru að benda á hluti í hennar fari og
skilgreina; þegar hún fær brjóst að hún sé orðin kona og svo framvegis. Sjónarhornið
færist frá eigin upplifun yfir í hlutlæga skilgreiningu annarra á þér. Russell fjallar um
leitandi einstakling sem „verðandi“ (e. becoming) og hvernig þeir geti uppgötvað sjálfa
sig á netinu. Hvernig „verðandi“ vaxa í eigin líkama með því að prófa mismunandi
birtingarmyndir á netinu. Netinu er líkt við neðanjarðar senur, þar sem minnihlutahópar
fá að blómstra.
Það er pólitískur kraftur í manifestóinu, en einnig mikil sköpunargleði, þar sem
Russell vísar í ótal listamenn og verk þeirra svo kenningar hennar verða
menningarferðalag út af fyrir sig. Áhersla hennar, í gegnum list og heimspeki, er að
breikka sjóndeildarhring þess hvernig fólk „getur verið“ – en fólk er kunnugra slíkum
möguleikum og margþættni í gegnum veruleika netsins. Listamennirnir sem Russell
vísar í fundu sviðspall á netinu, þar sem lista- og menningarstofnanir eru ekki jafn
örlátar í garð andmenningar (e. counterculture) og netið. Þessir listamenn ögra stöðlum
og auka í senn skilning áhorfenda á kyn og kynþætti, sem dæmi. Listamenn á borð við
Juliana Huxtable, Victoria Sin, Florence Okoye, Manuel Arturo Abreu, Sondra Perry og
Sin Wai Kin, svo nokkur dæmi séu nefnd. List þeirra spannar allt frá skrifum,
gjörningum, myndbandsverkum, tónlist og myndlist.
Glitch Feminism bendir einnig á þá fordóma sem ríkja í samtíma samfélagi að
það sem eigi sér stað á netinu tilheyri ekki „alvöru heiminum.“ Eins og netið sé ekki
raunverulega staður þar sem fólk komi saman og deili hlutum og upplifunum sín á milli.
95 Ibid. bls. 18.
94 „We can dis-identify and by dis-identifying, we can make up our own rules in wrestling with the
problem of the body.“ Ibid. bls. 17.
49
Upplifun fólks á netinu er þannig smættuð. Hér tekur hún dæmi um net skammstöfunina
IRL sem stendur fyrir „in real life“ eða í „alvöru heiminum“/raunheimi og víxlar henni
við AFK, önnur vinsæl net skammstöfun sem stendur fyrir „away from keyboard“ eða
„í burtu frá lyklaborði.“ Í gegnum textann vísar Russell í „raunheiminn“ sem „AFK“ til
að ögra einmitt þessum fordómum gegn upplifunum og birtingarmyndum fólks á netinu.
Netfeminismi (e. cyberfeminism) er hugtak nefnt af menningarfræðingnum Sadie
96
Plant árið 1994. Netfeminismi deilir sameiginlegu sjónarmiði með glitch femínisma og
aðstoðar við umræðuna: Þar sem bæði leita til veraldarvefsins sem vettvangs til að
byggja nýtt samfélag og ögra stoðum feðraveldisins. Áður en net-skeptískir lesendur
97
byrja að sjá fyrir sér feminíska útfærslu á metaverse draumórum Mark Zuckerberg – þá
talar Russell ekki fyrir því að lifa í gegnum tölvuna. Hugmyndin gengur út á að meira
frelsi sé innan netsins til að losa sig við formfestu líkamans sem, eins og Taylor útskýrir,
er skotmark alls ofbeldis sem samfélagið beitir einstaklinga. Þetta formleysis-frelsi er
frjór jarðvegur til að brjóta niður úreltar hugmyndir og byggja eitthvað nýtt.98
Russell fjallar ekki um netið sem útópískan heim lausna og nefnir stórfyrirtækin
sem stjórna netheimum rétt eins og stórfyrirtæki í „raunheimum.“ Ásamt því hvernig
söfnun persón uupplýsinga, sé brot á trúnaði og fari gegn flæðandi sjálfinu á netinu.
Glitch Feminism, gagnrýnir netið í sinni núverandi mynd en telur ákjósanlegt að feta sig
í gegnum veraldarvefinn í stað þess að gefa hann upp á bátinn.
Glitch Feminism heldur fallega áfram með hugleiðingar Sartre um að stærsta
lygi manneskjunnar gagnvart sjálfri sér sé er að hún hafi færri möguleika en hún gerir í
raun. En Russell segir óbeint að það séu fleiri víddir meðal einstaklinga en við leyfum
okkur að trúa. Auk þess endurspegla bæði líkamspólitík Taylor og glitch femínismi
Russell skoðanir Sartre í riti sínu Tilvistarstefnan er mannhyggja, þegar hann segir: „Og
um leið og við viljum frelsið uppgötvum við að það er algerlega háð frelsi annarra og
að frelsi annarra er háð okkar frelsi.“99
99 Jean-Paul Sartre, Tilvistarstefnan er mannhyggja. þýð. Páll Skúlason (Hið Íslenzka bókmenntafélag,
2007) bls. 83.
98 „and build via the Internet as a means of strengthening the loop between online and AFK.“ Ibid. bls. 19
97 Ibid. bls. 31.
96 Ibid. bls. 14.
50
Bæði Taylor og Russell benda á að nútímasamfélag, í þeirri mynd sem það er í
dag, sé í raun ekki hlynnt líkamanum. Þar sem samfélagið er ekki byggt til að taka á
móti öllum líkömum og kúgunarvaldið beinist gegn líkamanum. Báðar telja viðhorf
samfélagsins til líkamans hefta einstaklinginn. Því er óskhyggja sorgarstúlknanna að
yfirgefa eða aftengjast eigin líkama skiljanleg. Taylor kýs að kljást við vandann með því
að byggja nýja heimssýn innra með hverjum einstaklingi og stólar á sálfræðilega nálgun
í skrifum sínum. Á meðan Russell trúir að nýjar heimssýnir hafi og muni spretta upp á
veraldarvefnum, þökk sé þátttökuleysi líkamans á netinu. Þessar nýju heimssýnir muni
síðan ryðja braut nýrra samfélagsmynstra utan tölvunnar. Sjónarhorn Taylor er að líta
inn á við, meðan Russell vill stíga út fyrir líkamann, tvö ólík sjónarhorn á sama
vandamáli. En Syl Ko fjallar hér fyrir neðan um mikilvægi sjónarhorns frásagna til að
stuðla að samkennd.
4.3 Sjónarhorn samkenndar
Syl Ko er enn annar heimspekingur, en hún leggur áherslu á samþættingu
and-nýlenduhyggju (e. de-colonial thinking) og dýrasiðfræði (e. animal ethics). Syl og
systir hennar Aph Ko greina hugtakið Svartur veganismi (e. Black veganism) árið 2015.
Nafnið angar af sjálfsmyndapólitík en er það ekki, heldur er þetta hugmyndafræði,
100
öllu heldur sjónarhorn sem útskýrir hvar siðferðisbarátta hefur misfarist. Hér gætu
lesendur verið ringlaðir yfir hugtakinu, Svartur veganismi og almennt tilvísanir í dýr og
réttindi þeirra, þegar greinargerðin einblýnir á sögur og sjónarhorn hvítra
forréttinda-pésa, bæði í gegnum heimspeki og bókmenntir. En sjónarhornið sem Syl Ko
dregur fram, er mikilvægt í greiningu á mislukkaðri samkennd. Skýr birtingarmynd þess
er viðhorf manneskjunnar til dýra. Hugmyndafræðin er einfaldlega skörp útskýring á
hvar vitsmunir og samkennd fara á mis, en sorgarstúlkur tómsins eru forsíðu-fyrirsætur
þess vandamáls.
100 Syl Ko, „On Black Veganism, Syl Ko - Full Presentation“ (birt 8. júlí. 2020 af Youtube síðu The
Brooks Institute, sótt 12. október 2021).
51
Syl Ko útskýrir hugtakið, Svartur veganismi, í ræðu sinni árið 2020 á vegum
The Brooks Institute. Hún byrjar á því að nefna hvernig manneskjur reyna að ná fram
samkennd í garð dýra með vísindalegum staðreyndum, hvort sem það sé flókið
tungumálakerfi hvala, að otrar pari sig saman fyrir lífstíð eða einfaldlega að dýr finni
fyrir hræðslu og sársauka. Þessar uppgötvanir eiga í kjölfarið að stýra siðferðislegum
ákvörðunum manna í garð dýra. Syl Ko gagnrýnir þessa aðferð því hún byggir á
hluthyggju, en hún segir manneskjur skapa hugmyndafræðilegar andstæður þrátt fyrir að
vita hve mikið er sameiginlegt milli tveggja hópa. Fólk kemur öðruvísi fram við hvert
annað út frá tengingunni sem þau hafa en ekki hlutlægum eiginleikum. Til dæmis hefur
maki manneskju eða fjölskyldumeðlimur ekki líffræðilega yfirburði yfir aðra
einstaklinga, en manneskjan metur þau líklega meira. Syl Ko kafar enn dýpra í áhrif
tengsla og lýsir því hvernig menn skilgreina mennsku:
Hugmyndin um mennskuna er flækt í tjáningu okkar um eigin
sjálfsmynd út frá tiltekinni heimsmynd eða tilteknum mannlegum
venjum. Þannig geta manneskjur upplifað sjálfar sig og annað
fólk meira „mannlegt“ eða minna „mannlegt“.101
Syl Ko vísar í fyrstu heimspekirökræður nýfundnalandsins, sem þurfti undir lokin
dómstóla til að útkljá. En deilurnar snerust um það hvort innfæddir skilgreindust sem
manneskjur eða ekki. Þetta var að sjálfsögðu ekki spurning um líkamlega eiginleika eða
tungumálamismun, því að vestrænir landkönnuðir höfðu myndað tengingar, sambönd
við og sofið hjá innfæddum. Þetta var í fyrsta sinn sem skilgreining á mennsku eða
manneskju, var færð utan líkamlegra þátta og yfir í eitthvað annað. Rökræðurnar snerust
um orðaval og í senn sjónarhorn, snerust um hvort nýlenduherrarnir hyggðust samsama
sig með og finna til samkenndar með innfæddum. Judith Butler segir í Excitable
Speech: A Politics of the Performative: „„Tilvist“ manns byggist ekki einungis á því að
101 „The idea of humanness is entangled with expressions of our sense of self as a result of a specific
worldview or specific human practices. Human beings, then, can experience themselves and others as
more or less ‘human.’“ Ibid.
52
þekkjast, heldur á því að vera þekkjanlegur“ En þetta endurómar ræðu Sojourner
102
Truth sem flutti „Ain’t I a Woman?“ árið 1851. Í ræðunni þylur Truth upp hvernig
103
karlar tala um að „eigi að koma fram við konur“ og ber það saman við hvers er ætlast til
af henni sem þræls. Hún þylur upp hluti sem skilgreina hana sem konu og í samanburði
hvernig aðrir hljóta að skilgreina hana sem eitthvað annað. Bæði Truth og Butler leggja
þannig áherslu á mikilvægi utanaðkomandi viðurkenningar á einstaklingi; viðkomandi
gæti upplifað sig á vissan hátt og kynnt sig í samræmi við það, án þess að vera
viðurkenndur sem slíkur í eigin samfélagi. Syl Ko dregur fram hvernig orðræða og
frásagnir láta fólk finna til samkenndar með sumum en ekki öðrum, hér vísar hún í
orðræðu stjórnmálamanna og lögreglu í garð Svartra, þar sem þeir líkja þeim við dýr. Í
ræðu sinni fjallar hún um sjónarhorn, fjarlægð og návígi, hlutlægni og huglægni. Flest
erum við kunnug þessari hlutlægu nálgun í garð frásagna um dýr, fögur fjarlægð í
dýralífs lýsingum David Attenborough sem dæmi. Sami tónn finnst einnig í
kornflexpakka lýsingum sorgarstúlknanna á öðrum persónum.
Svartur veganismi beinir sér að því að fjarlægjast líkamann og líffræði sem
samkenndarmælikvarða og stingur upp á að einblína frekar á tengsl. Einfalt dæmi um
huglægni líkama og tengslamyndunar, er hvernig í vestrænum samfélögum það teljist
ósmekklegt að borða hunda eða ketti því algengara er að fólk myndi tengsl við þau dýr
og kalli þau sín/gæludýr. Syl fullyrðir að í rauninni gangi pólitísk hutlægni ekki upp.
Það að þekkja muninn á réttu og röngu gæti leitt til skammtíma breytinga til hins betra,
en tilfinningar á borð við sannfæringu og samúð eru undirstaða langvarandi og
raunverulegra breytinga. Samanber mislukkaða samkennd sorgarstúlkna tómsins sem
hegða sér samt innan ramma pólitískrar réttsýni.
Öll eru þau Sartre, Russell og Camus að biðja fólk um að finna ástríðu í
óvissunni. Hvort þessi ástríða er listsköpun, aktívismi eða annað form af
tilfinningatengingu er upp að viðkomandi komið. Hvort tómið sé veraldarvefurinn eða
103 Rachel Chang, „Sojourner Truth’s „Ain’t I a Woman“ Speech May Not Have Contained That Famous
Phrase” (upphaflega birt 13. febrúar. 2020, uppfært 28. janúar. 2021 á vefsíðu Biography, sótt 6. desmeber
2021).
102 „One ‘exists’ not only by virtue of being recognized, but … by being recognizable.“ Judith Butler,
Excitable Speech: A Politics of the Performative (New York: Routledge, 1997) bls. 5.
53
anarkistaóður um niðurbrot á öllum kerfum, er einnig undir hverjum og einum komið.
Það er hægt að aðhyllast hugmyndafræði og vonast eftir betri framtíð án þess að fremja
trúarstökk.
Lokaorð
Sköpunargleði er kjarni hverrar nýrrar veraldar sem við
leitumst við að skapa. Með því að losa okkur undan oki peninga,
kynja og kynþátta getum við öðlast frelsi til að lesa, skrifa og
skapa ... Í hvert sinn sem við virkjum sköpunarkraft okkar
storkum við um leið hugmyndinni um vinnu og kjarnafjölskyldu
sem þungamiðju tilveru okkar. List er ögrandi vegna þess að
þegar hún verður til við rétt skilyrði þá er ekki hægt að temja
hana.104
Þetta skrifar Lola Olufemi í bók sinni Feminism, Interrupted: Disrupting Power. Þessi
tilfinningaþrungna fullyrðing um mikilvægi listar í pólitískri baráttu helst í hendur við
eldri fullyrðingar í afstöðubókmenntum Jean-Paul Sartre. Fleiri nýjar raddir eru einnig
hlynntar hugmyndafræðinni, samanber Russell sem byggir sitt manifesto á listsköpun
sem pólitísku verkfæri. Það er tæplega tilviljun að sorgarstúlkur tómsins starfi nær alltaf
innan listgeirans, sem dæmi eru Frances og Broder rithöfundar, Irina ljósmyndari og
Áróra galleristi. Pólitískir vitsmunir sorgarstúlknanna nýtast vel í þessum starfsgreinum,
þar sem list getur verið drifkraftur breytinga til hins betra.
Til viðbótar endurómar niðurstaða Antoine í skáldsögunni Nausea skoðanir John
Dewey – að list sé ekki hægt að greina út frá hlutlægum eiginleikum heldur aðeins í
tengslum við upplifunina. Þá hugmynd að list sé dýpri en efnislegt yfirborðið er síðan
104 „Creativity is at the heart of any new world we seek to build. Without the demands placed on our body
by capital, by gender and by race - we could be freed up to read, write and to create… Every time we
engage our creative faculties, we are going against a logic that places work and the nuclear family at the
centre of our existence. Art is threatening because when produced under the right conditions, it cannot be
controlled.“ Lola Olufemi, Feminism, Interrupted: Disrupting Power (London: Pluto Press, 2020)
bls.144.
54
hægt að yfirfæra á manneskjuna í pólitískri afstöðu gegn líkamanum, enda er löngun
sorgarstúlknanna til að fjarlægjast eigin líkama einn af meginþráðum þessarar
greinargerðar. Pólitísk réttsýni er ekki fullnægjandi afstaða, eins og líkamlegar
birtingarmyndir óheilinda sorgarstúlknanna sýna. Það er freistandi að túlka óskhyggju
stúlknanna um að losna undan hömlum líkamans þannig að þær taki með því róttæka
afstöðu með brautryðjandi pólitískum kenningum. En sú er alls ekki raunin; pólitískt séð
vita þær hvar þær eiga að standa en taka þó aldrei virka afstöðu.
Bókaflokkurinn Sorgarstúlkur tómsins er samofinn nútímamenningu og kynnir
til leiks söguhetjur sem vilja segja skilið við eigin líkama og eru pólitískt meðvitaðar. Í
stað þess að hnýta þessa greinargerð fallega saman situr greinarhöfundur uppi með
bækur hömlulausra andhetja í pólitísku landslagi. Ef til vill stóla bækurnar á öfuga
sálfræði – að finna ekki til með neinum, því pólitísk réttsýni virðist gera þá kröfu að
manneskjan finni til með öllum. Ég mátaði svala svartsýni sorgarstúlknanna við
absúrdisma og tilvistarstefnuna – án árangurs – og gerði þá atlögu að því að bera sýn
sorgarstúlknanna saman við nýrri pólitískar stefnur, sem passaði ekki heldur. Eftir sitja
sorgarstúlkurnar sem virðast ekki aðhyllast neitt nema innantómið.
Bæði vinsælar nýjar bókmenntir og pólitískar kenningar daðra við hugmyndina
um að fjarlægjast líkamann að einhverju leyti, því mikið af samfélagslegu áreiti og
hreinlega ofbeldi beinist að líkamanum. Kenningar Sartre og Camus eiga vel við margar
samtímakenningar, til að mynda pólitískt afl listsköpunar, lokkandi formfestu
trúarstökks á tímum yfirvofandi tilgangsleysis og að formleysi sé fyrir manneskjuna að
kljást við og aðhyllast í senn. Þó standast kenningar þeirra ekki tímans tönn að öllu
leyti. Í greinargerðinni er velt upp, líkt og menningargagnrýnendur fyrsta kaflans gera,
nýjum tískustraumi sem birtist í afþreyingarefni og virðist samgróinn pólitísku landslagi
okkar. Tilfinningadoði sem felur sig á bak við eigin vitsmuni er fremur aumkunarverður
og lítt gagnlegt verkfæri til að tækla pólitískt ranglæti heimsins.
Þó glittir í von í pólitísku ritunum sem fjallað var um í fjórða kafla, þar sem
einblínt er á samkennd í stað kaldhæðni, ímyndunarafl í stað vitsmunagorts og lyst á
lífinu í stað þess að velta sér upp úr tilgangsleysinu. Kenningarnar þar skoða hvernig allt
ofbeldi sem samfélagið beitir líkama þrífst á þröngsýni mannsins og til að vinna á
55
þessari þröngsýni þurfum við að opna fyrir meiri fjölbreytileika og sköpun.
Kenningasmiðir þessara feminísku fræða biðja lesendur um að setja sig í spor annarra í
gegnum dæmisögur eða tilvísanir í list og samtímamenningu, auk þess sem fræðin fagna
mistökum og hvetja lesendur til tilraunamennsku og forvitni. Þótt nýrri kenningar, sem
birtast í fræðigreinunum í fjórða kafla, tali í raun máli pólitískrar réttsýni þá er nálgun
þeirra ólík þeim ósveigjanleika sem oft einkennir framsetningu pólitískrar réttsýni. Þær
taka einarða afstöðu gegn þeirri íhaldsömu formfestu sem einkennir gamla og úr sér
gengna strúktúra samfélagsins, þessu kerfi sem þjónar okkur ekki lengur. Höfundar
kenninganna leggja til að í stað þess að aðhyllast tilgangsleysi ættu lesendur fremur að
aðhyllast formleysi – með því að draga í efa gefnar skilgreiningar á
hlutum/líkömum/upplifunum og þannig ögra eigin heimssýn.
Þar sem pólitísk réttsýni virðist hafa dottið úr tísku leitaði ég í örvæntingu til
gáfuðu „svölu stelpunnar“ í von um svör. Valið virðist standa á milli þess að vera
lummó eða slaka á og njóta eigin forréttinda. Að taka pólitíska slagi á innsoginu eða
kyngja feðraveldinu með bros á vör. Kenningarnar í fjórða kafla veittu mér tímabundinn
létti frá því að vega salt á milli þessara tveggja póla – því það eru önnur leiktæki á
þessum róló.
56
Heimildaskrá
Ársskýrsla Ríkissaksóknara 2020. (e.d.) sótt 3. janúar. 2022:
https://www.rikissaksoknari.is/media/arsskyrslur/Rikissaksoknari_Arsskyrsla_2020.pdf
Ársskýrsla Útlendingastofnunar 2017. (e.d.) sótt 5. nóvember 2021:
https://utl.is/images/2019/%C3%81rssk%C3%BDrslur/%C3%81rssk%C3%BDrsla_201
7.pdf?fbclid=IwAR1Kg9a-LwxlCJDghOEF72eA1SLSirkZVfrfXcAFgJtP8rCinWQEfC
1D2eE
Butler, Judith. Excitable Speech: A Politics of the Performative, New York: Routledge,
1997.
Bridgers, Phoebe. „Motion Sickness” af albúminu Stranger in the Alps. Los Angeles:
Dead Oceans, 2017.
Broder, Melissa. So Sad Today: Personal Essays. New York: Grand Central Publishing,
2016.
Cambridge Dictionary. (e.d.) Politically correct, sótt 28. desember 2021 af:
https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/politically-correct
Camus, Albert. The Myth of Sisyphus and Other Essays. Penguin Books:Vintage
International [útg. 2], 2018.
Camus, Albert. Útlendingurinn. þýðing eftir Bjarna Benediktsson. Reykjavík:
Bókaútgáfa menningarsjóðs, 1961.
Caplan, Walker. „Two of Israel’s largest bookstores have banned Sally Rooney’s
books.” birt 5. nóvember 2021 á vefsíðu Literary Hub, sótt 15. desember 2021 af:
https://lithub.com/two-of-israels-largest-bookstores-have-banned-sally-rooneys-books/
Chang, Rachel. „Sojourner Truth’s “Ain’t I a Woman” Speech May Not Have Contained
That Famous Phrase:When the formerly enslaved person stood up to speak at an 1851
convention, her speech had no name — but now it’s known by a rallying refrain that she
may not have even uttered.” upphaflega birt 13. febrúar 2020, uppfært 28. janúar 2021 á
vefsíðu Biography, sótt 6. desember 2021 af:
https://www.biography.com/news/sojourner-truth-aint-i-a-woman-speech
Clark, Eliza. Boy Parts, London: Influx Press, 2020.
Clein, Emmeline. „The Smartest Women I Know Are All Dissociating: I’ve noticed a
lot of brilliant women, real and fictional, giving up on shouting and taking a darkly
sarcastic approach to their grievances instead.” birt 20. nóvember 2019 á vefsíðu
57
BuzzFeed News, sótt 5. janúar 2022 af:
https://www.buzzfeednews.com/article/emmelineclein/dissociation-feminism-women-fl
eabag-twitter
Coleman, Nancy. „Why We’re Capitalizing Black: The Times has changed its style on
the term’s usage to better reflect a shared cultural identity. Here’s what led to that
decision.” birt 5. júlí 2020 á vefsíðu The New York Times, sótt 30. nóvember 2021 af:
https://www.nytimes.com/2020/07/05/insider/capitalized-black.html
Dewey, John. Art as Experience. New York: Penguin Books, 2005.
Gay, Roxane. „In Praise For So Sad Today.” (e.d.) Melissa Broder heimasíða, sótt 5.
nóvember 2021 af: http://www.melissabroder.com/press/.
Grammarist vefsíða. (e.d.) The road to hell is paved with good intentions, sótt 3. janúar
2022 af:
https://grammarist.com/proverb/the-road-to-hell-is-paved-with-good-intentions/
Irfan, Alli. 101 Selected Sayings of Mahatma Gandhi. eBookIt, 2013.
Íslensk nútímamálsorðabók: Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum. (e.d.)
Samkennd, sótt 10. október 2021: https://islenskordabok.arnastofnun.is/ord/34356
Íðorðabankinn: Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum (e.d.) Samkennd, sótt
10. október 2021: https://idordabanki.arnastofnun.is/faersla/471292
Levy, Ariel. Female Chauvinist Pigs: Women and the Rise of Raunch Culture. London:
Pocket Books, 2006.
Liu, Rebecca. „The Making Of A Millennial Woman” birt 12. júní 2019 á vefsíðu
Another Gaze, sótt 5. janúar 2022 af:
https://www.anothergaze.com/making-millennial-woman-feminist-capitalist-fleabag-girl
s-sally-rooney-lena-dunham-unlikeable-female-character-relatable/
Jakob Bjarnar. „Leikhúsið stendur í björtu báli vegna #metoo”. birt 21. desember 2017 á
vefsíðu Vísis, sótt 2. janúar 2022 af: https://www.visir.is/g/20171260178d
Kari, „Women vs the Void: Female Protagonists Contemplating the Banality of
Existence” listi stofnaður 14. október 2020 gegnum Goodreads-vefsíðuna, sótt 15.
október 2021 af: https://www.goodreads.com/list/show/153845.women_vs_the_void
Khnachiyan, Anna. Instagram story, sótt og birt 16. september 2021:
https://www.instagram.com/annakhachiyan/
58
Ko, Syl. „On Black Veganism, Syl Ko - Full Presentation” birt 8. júlí 2020 á Youtube
síðu The Brooks Institute, sótt 12. október 2021 af:
https://www.youtube.com/watch?v=vNNvRPCuTIs
Lennon, Peter. „Camus and his women: Apart from his books, Albert Camus also liked
writing love letters: he was an obsessive womaniser whose constant affairs drove his
second wife to mental breakdown. Olivier Todd's new biography reveals all, says Peter
Lennon” birt 15. október 1997 á vefsíðu The Guardian, sótt 6. janúar 2022 af:
https://www.theguardian.com/books/1997/oct/15/biography.albertcamus
Marche, Stephen. „Winning the Game You Didn’t Even Want to Play: On Sally Rooney
and the Literature of the Pose: Stephen Marche Considers Contemporary Fiction’s Slow
Abandonment of Literary Voice” birt 15. september 2021 á vefsíðu Literary Hub, sótt
15. nóvember 2021 af:
https://lithub.com/winning-the-game-you-didnt-even-want-to-play-on-sally-rooney-and-
the-literature-of-the-pose/
Morgunblaðið vefsíða. „Afhentu 8 þúsund undirskriftir vegna Maní” birt 18. febrúar
2020, sótt 5. nóvember 2021:
https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/02/18/afhentu_8_thusund_undirskriftir_vegna_
mani/
Moshfegh, Ottessa. My Year of Rest and Relaxation. London: Penguin Books, 2018.
Mörður Árnason, Halldóra Jónsdóttir og Árni Böðvarsson. Íslensk orðabók. (3. útg.)
Reykjavík : Edda, 2002.
Olufemi, Lola. Feminism, Interrupted: Disrupting Power. London: Pluto Press, 2020.
Ratajkowski, Emily. My Body. New York: Metropolitan Books, 2021.
Rooney, Sally. Conversations with Friends, London: Faber & Faber Ltd, 2017.
Russell, Legacy. Glitch Feminism. London: Verso, 2020. Kindle Edition.
Russell, Legacy. „Digital Dualism And The Glitch Feminism Manifesto” birt 10.
desember 2012 á vefsíðu The Society Pages, sótt 23. október 2021 af:
https://thesocietypages.org/cyborgology/2012/12/10/digital-dualism-and-the-glitch-femi
nism-manifesto/
Sartre, Jean-Paul. Being and Nothingness. Þýðing eftir Hazel E. Barnes. New York:
Washington Square Press, 1993.
59
Sartre, Jean-Paul. Nausea. London: Penguin Books, 2000.
Sartre, Jean-Paul. Tilvistarstefnan er mannhyggja. Þýðing eftir Pál Skúlason. Reykjavík:
Hið Íslenzka bókmenntafélag, 2007.
Sartre, Jean-Paul. What is Literature? Þýðing eftir Bernard Frechtman. New York:
Washington Square Press, 1966.
Sif Sigmarsdóttir. „Tinni og sértrúarsöfnuðurinn”. birt 21. nóvember 2020 á vefsíðu
Fréttablaðsins, sótt 28. desember 2021 af:
https://www.frettabladid.is/skodun/tinni-og-sertruarsofnuurinn/
Stagg, Natasha. Sleeveless: Fashion, Image, Media, New York 2011-2019. South
Pasadena: Semiotext(e), 2019.
Taylor, Sonya Renee. The Body Is Not an Apology: The Power of Radical Self-Love.
Oakland: Berrett-Koehler Publishers, Inc., 2018.
Tolentino, Jia. „Ottessa Moshfegh’s Painful, Funny Novel of a Young Woman’s
Chemical Hibernation.” birt 11. júlí 2018 á vefsíðu The New Yorker. Sótt 30. nóvember
2021 af:
https://www.newyorker.com/books/page-turner/ottessa-moshfeghs-painful-funny-novel-
of-a-young-womans-chemical-hibernation
Weigel, Moira. „Political correctness: how the right invented a phantom enemy: For 25
years, invoking this vague and ever-shifting nemesis has been a favourite tactic of the
right – and Donald Trump’s victory is its greatest triumph” birt 30. nóvember 2016 á
vefsíðu The Guardian. Sótt 28. desember 2021 af:
https://www.theguardian.com/us-news/2016/nov/30/political-correctness-how-the-right-
invented-phantom-enemy-donald-trump
Wolf, Naomi. The Beauty Myth. London: Vintage, 2015.
Yalcinkaya, Günseli, Brit Dawson og Anna Cafolla. „All the books to read in July while
on staycation“ birt 10. júlí 2020 á vefsíðu Dazed. Sótt 11. nóvember 2021 af:
https://www.dazeddigital.com/life-culture/article/49727/1/all-the-books-to-read-in-july-
while-on-staycation-2020
60
