[PDF]

Komünist Manifesto PDF Free Download

1 / 247
0 views•247 pages

Komünist Manifesto PDF Free Download

Komünist Manifesto PDF free Download. Think more deeply and widely.

DasKommunistischeManifest,
KarlMarx
Friedrich Engels
KARLMARX
FRIEDRICHENGELS
KOMÜNİST
MANİFESTO
Çeviri
CelâlÜster-NurDeriş
CELÂLÜSTER,1947’deİstanbul’dadoğdu.İngiliz
ErkekLisesi,RobertAcademyveİstanbul
ÜniversitesiEdebiyatFakültesi,İngilizDilive
EdebiyatıBölümü’ndeöğrenimgördü.İlkçevirileri
YeniDergi’deyayımlandı.1983’teGeorge
Thomson’ınTarihöncesiEgeadlıyapıtının
çevirisiyleYazkoÇeviridergisininAzraErhat
Ödülü’nedeğergörüldü.YaroslavHaşek’ten
GeorgeOrwell’a,D.H.Lawrence’tanIris
Murdoch’a,JuanRulfo’danJorgeLuisBorges’e,
MarioVargasLlosa’danJohnBerger’aPaulo
Coelho’danRoaldDahl’apekçokyazarın
yapıtlarınıdilimizekazandırdı.
NURDERİŞ,1949’daİstanbul’dadoğdu.Şişli
TerakkiLisesiveİstanbulÜniversitesiEdebiyat
FakültesiİngilizDiliveEdebiyatıBölümü’nde
öğrenimgördü.CelâlÜster’lebirlikteçevirdiği
KomünistManifestonedeniyleyargılandı.Davanın
12Eylül1980’dekiaskerîdarbeylebirlikte
SıkıyönetimMahkemesi’neaktarıldığısırada
yurtdışınagitmeyiseçti.1981-1991arasındakibu
gönüllüsürgündöneminde,CenevreÜniversitesi
EdebiyatFakültesiFransızcaveİngilizce
bölümlerindeöğrenimgördü.Deriş,Boğaziçi
ÜniversitesiÇeviribilimBölümü’nünlisansüstü
programındadersveriyor.
KarlMarx
KısaYaşamöyküsü
KarlMarx,5Mayıs1818’dePrusya’nın
RenbölgesindekiTrierkentindedoğdu.Yahudi
asıllıbiraileninyediçocuğundanbiriydi.
AvukatlıkyapanbabasısonradanProtestanlığı
benimsemişti.Marx,BonnveBerlin’dehukuk
vefelsefeokudu.Hegelciöğretinindevrimci
öğrencikültürünüderindenetkilediğibu
dönemde,Hegel’infelsefesininHıristiyanlıkya
davarolandevletleuzlaştırılamayacağını
savunanGençHegelcilerekatıldı.
Giderek,felsefeçalışmalarındaHegel’in
diyalektikyöntemiyleFeuerbach’ın
maddeciliğinibirleştirmeyeyönelenMarx,
Prusya’nınengelişmişsanayibölgesiolan
Köln’de,liberalburjuvamuhalefetinyayın
organıolarakyayınyaşamınaatılanRheinische
ZeitunggazetesineMayıs1842’deyazı
göndermeyebaşladı.Çokgeçmedengazetenin
yayınyönetmenioldu,başyazılarınıüstlendi,
gazeteyiliberalmuhalefetinyayınorganı
olmaktançıkararakdevrimcidemokrasinin
sözcüsüdurumunagetirdi.Marx’ın,Genç
Hegelcilerdengittikçeuzaklaşansiyasal
görüşleriningelişimindeönemlibiraşamayı
temsiledengazete,Mart1843’tePrusya
yönetimincekapatıldı.
Haziran1843’teçocukluksevgilisiJenny
vonWestphalen’leevlenenMarx,karısıyla
birlikteParis’egitmedenyazdığıHegel’in
HukukFelsefesininEleştirisiadlıkitabında,
HegeleleştirisiniFeuerbachgibidindendeğil,
toplumsalilişkilerdenyolaçıkanbir
çözümlemeyedayandırdı.1844’teyayımlanan
ZurJudenfrage(YahudiSorunu)başlıklı
yazısındada,insanlığınkurtuluşununyalnızca
dinselvesiyasaldeğil,aynızamandaekonomik
vetoplumsalbaskılarıdayoketmeyi
gerektirdiğiniönesürdü.
Marx,Paris’teEylül1844’teyayın
kurulunakatıldığıAlmancaçıkarılanVorwärts!
(İleri!)adlıgazeteye,aynıayiçindebirkaç
günlüğüneParis’egeldiğindetanışıpkaynaştığı
Engels’inveHeinrichHeine’ninyazı
göndermelerinisağladı.Ağustos1844’te
Vorwärts!’teyayımlananbiryazısında,Silezyalı
dokumacılarınayaklanmasınıkonualdı;
ayaklanmayıAlmanişçisınıfınınburjuvaziye
karşıilkönemlieylemiolarakdeğerlendirdive
Almanhalkınınkurtuluşunugerçekleştirecek
tekdevingenöğeninproletaryaolduğunuileri
sürdü.Parisyıllarındaartıkekonomik
ilişkilerintümayrıntılarıylaincelenmesi
gerektiğisonucunadavaranMarx,ancak
1932’deAlmancatopluyapıtlarıarasında
yayımlanabilen1844Elyazmalarıadınıtaşıyan,
taslakhalindekalmışçalışmasında,ilkkez,
üretimintoplumsalsüreçtekibelirleyicirolüne
işaretetti;toplumsalsınıflarınmadditemelini
özelmülkiyetveişbölümününoluşturduğunu
vurguladı.Engels’lebirliktetasarladığıKutsal
AileyadaEleştirelEleştiri’ninEleştirisi’ndeyse
işçisınıfınınkapitalisttoplumdaki
konumundankaynaklanantarihselrolünden
sözetti.Verimlidenemelerledolu1844
sonbaharındadahaçokMarxtarafındanyazılan
KutsalAile,GençHegelcilerinöznel
idealizminineleştirisinevemaddecitarih
görüşünügeliştirmeadımlarınaayrılmıştı.
Vorwärts!dergisininkapatılmasıüzerine,
Marx,Şubat1845’teBrüksel’egittiveoyıl
Prusyayurttaşlığınıreddetti.Brüksel’de,artık
yoğunbirişbirliğiiçindebulunduğuEngels’le
birlikte,Marxçılığınilkolgunürünü
sayılabilecekAlmanİdeolojisi’nikalemealdı.
Büyükbölümü,çeşitlieğilimlerdekiAlman
sosyalistlerinekarşıogününkoşullarını
yansıtanbirpolemikniteliğitaşıyanAlman
İdeolojisi’nde,tarihselmaddeciliğinanailkeleri
açıklığakavuşturuluyordu.Engels’indeyişiyle,
sosyalizminbirütopyaolmaktançıkarılıp
bilimselbirniteliğekavuşturulduğuyapıtta,
üreticigüçleringelişmesiyletoplumsal
ilişkilerin(üretimilişkilerinin)niteliğininde
değiştiği,bütüntarihselgelişmeninüretici
güçlerileüretimilişkileriarasındakiçelişkiden
kaynaklandığıgörüşüneilkkezyerveriliyordu.
1847’deyayımlananFelsefeninSefaletiise,
Proudhon’unekonomikkurumveilişkilere
ahlakçı-reformcubiryaklaşımıiçeren
Philosophiedelamisère(SefaletinFelsefesi)adlı
yapıtınayanıtniteliğindeydi.Marx,bu
çalışmasıyla,işçisınıfıhareketinigereksinim
duyduğubilimseltemelekavuşturmayıve
küçükburjuvaideolojisinebağımlılıktan
kurtarmayıamaçlıyor;ayrıca,yirmiyılemek
vererekKapital’degeliştireceğiiktisat
kuramınınkimitemelönermelerinideilkkez
FelsefeninSefaleti’ndeortayakoyuyordu.
Marx,yine1847’deEngels’lebirlikte,
göçmenAlmanişçivezanaatkârlarınkurmuş
olduğugizliörgütekatıldı.Onlarınkatılmasıyla
birlikte“KomünistlerBirliği”adınıalanörgütün
Kasım1847’deLondra’datoplananikinci
kongresi,MarxveEngels’igerekteoride,gerek
pratikteyolgöstericiolacakbirpartiprogramı
hazırlamaklagörevlendirdi.Marx,Aralık
1847’deLondra’daEngels’lebirlikteüstünde
çalışmayabaşladığıKomünistManifesto’yu
Ocak1848’deBrüksel’detamamladı.Metin,
Şubat1848’deLondra’dayazarlarınınadı
belirtilmedenAlmancaolarakKomünistParti
Manifestosuadıylayayımlandı.Marxve
Engels’inadlarıbroşürdeilkkez1872Leipzig
basımındayeralacakvebubasımdaadı
KomünistManifestoolarakdeğiştirilecekti.
1848devrimleriansızınFransa,İtalyave
Avusturya’yısarınca,Marx,Fransa’dakurulan
geçicihükümetinbirüyesitarafındanParis’e
çağrıldıveböylelikleBelçikahükümeti
tarafındansınırdışıedilmektenkurtuldu.
AvusturyaveAlmanya’dadevriminilerlemesi
üzerinedeKöln’egiderek,Engels’inyardımıyla
NeueRheinischeZeitung,OrganderDemokratie
adlıgazeteyiçıkarmayabaşladı.Bugazetedeki
yazılarında,işçisınıfınınburjuvademokratik
devriminesahipçıkmasıgerektiğinive
oynayabileceği,etkin,devrimiderinleştirici
rolüortayakoymayaçalıştı.Almanya’nın
gelişmesininönündekienbüyükengelolarak,
eskitoplumununentutucukesimlerininkalesi
olanHohenzollernmonarşisiniyada
karşıdevrimciPrusyayönetiminigörüyordu.
Bututuculukkalelerinekarşıgeniş
bağlaşmalarıngerekliolduğunudüşünenMarx,
bununiçinKöln’debulunduğudönemde,işçi
sınıfıileliberalburjuvaziarasındabirkoalisyon
politikasıizledi.Buarada,Aralık1847’de
Brüksel’dekiAlmanİşçiDerneği’ndesunmuş
olduğubirdizikonferansadayananLohnarbeit
undKapital(ÜcretliEmekveSermaye),
1849’daNeueRheinischeZeitung’dayayımlandı.
DevrimdalgasıgerilerkenMarx’ınBerlin’deki
PrusyaMeclisi’ninkraltarafından
kapatılmasınakarşıdirenmeçağrısında
bulunmasıüzerine,burjuvaliberalleri
destekleriniçektiler.Çeşitlisuçlardan
yargılananMarx,mahkemede,tahtınyasadışı
birkarşıdevrimtezgâhlamaktaolduğunu
anlatarakkendinisavunduveoybirliğiyle
suçsuzbulundu.Öteyandan,devrimsürecine
doğrudankatılanMarxveEngels’inetkinlikleri
ileonlarınaracıolangazeteninyayınınason
vermekiçinfırsatkollayanPrusyayönetimi,
DresdenveBaden’dekisonumutsuz
çarpışmalarsırasında,Prusyayurttaşlığından
çıkmışolanMarx’ı“yabancı”olduğu
gerekçesiyle16Mayıs1849’dasınırdışıetti.
Paris’teki13Haziran1849gösterisinden
sonraFransa’dandasınırdışıedilenMarx,
Ağustos1849’daailesiylebirlikteLondra’ya
yerleştiveömrününsonunakadarorada
yaşadı.Engels’inancaksınırlıparayardımında
bulunabildiğiilkondörtyılboyuncabüyük
yoksullukçekti.Soho’daikiodayasığınan
karısıveçocuklarıylazamanzamanaçkaldı.
OğluGuidovekızıFranziska’nınöldüğübu
dönemdealacaklılarkapısındanhiçeksik
olmadı.Manchester’dakiErmen&Engels
pamukişletmesindeEngels’inortakkonumuna
yükseldiği1864’tensonraisebirazolsun
rahatladı.
1851’de,ABD’deyayımlananveFourierci
komünizmeyakınlıkduyanNewYorkDaily
TribunegazetesininAvrupamuhabirliğini
üstlenenMarx,bugazeteye1862’yekadar500
dolayındamakalegönderdi.Birbölümü
1897’deDoğuSorunuadıyladerlenenbu
yazılarıhazırlamakiçinçoksayıdakaynak
inceledi,ayrıntılınotlartuttu.Budönemde,
1848devrimlerinindeneyimlerininbir
değerlendirmesiniyapanMarx,1852’de,
PrusyapolisininbirtertibisonucuKöln’de
tutuklanıpyargılananonbirkomünistin
savunulmasınakatıldıvebukonudabirbroşür
yazdı.1852’denI.Enternasyonal’inkurulduğu
1864’ekadar,BritishMuseum’daki
araştırmalarıüstündeyoğunlaştı;zamanının
büyükbölümünükurumunkütüphanesinino
dönemiçineşsizzenginliktekikaynaklarını
inceleyerek,kapitalistüretimtarzınailişkin
çözümlemesiniderinleştirmeyeayırdı.Bu
yılları,dahaçok,Kapital’inhazırlıkdönemi
olarakdeğerlendirdi.
Öteyandan,siyasalgelişmevesavaşımları
kuramsaldüzeydeyorumlamaktangeri
durmadı.Mart1850’deEngels’lebirlikte
çıkarmayabaşladığıNeueRheinischeZeitung,
Politisch-ökonomischRevueadlıdergininçeşitli
sayılarındayayımladığıbirdizimakale,
sonradanEngelstarafındanFransa’daSınıf
Savaşımları,1848-1850adıylakitaplaştırıldı.
Marx,1848Devrimi’ninFransa’dakiyükselişi
veyenilgisiniçözümlediğibuyazılarında,daha
burjuvademokratikdevrimsürecinde
burjuvazininsınıfolarakdevrimciniteliğini
yitirmekteolduğu,işçisınıfınınisehem
devriminbaşlıcaiticigücü,hemdetarihsel
ilerlemenintemelaracıolarakonunyerini
aldığısonucunavardı.Fransa’daİkinci
CumhuriyetDönemi’nesonverenLouis
Napoléon’un2Aralık1851darbesiüzerineise,
Marx,konusuvevardığısonuçlaraçısından
Fransa’daSınıfSavaşımları’nındoğrudan
devamıniteliğindekiLouisBonaparte’ın18
Brumaire’iadlıeseriyazdı.Tarihsel
maddeciliğinuygulamalıbaşyapıtlarından
sayılanbuyakıntarihçözümlemesiönce
1852’deNewYork’taDieRevolutiondergisinin
ilksayısındayayımlandı.Marx,burada,
toplumsal-ekonomiktemelilesiyasalüstyapı
arasındakikarmaşıketkileşimiaçıkçaortaya
koymaklakalmadı,aynızamandaogünekadar
birsömürücüazınlığınyerinibirbaşka
sömürücüazınlığabıraktığıbütündevrimlerin,
kitleleribaskıaltındatutmakiçindevletaygıtını
kusursuzlaştırmayayaradığını,ilkkez
sömürülençoğunluğungerçekleştireceği
proletaryadevrimininisebubaskıaygıtınıyok
edeceğinisavundu.
Marx’ındoğrudandoğruyaburjuva
toplumununekonomiktemelikonusundaki
çözümlemesiilkin,1857-1858tarihleri
arasındayazdığıyedidefterlikbirtaslakolan
Grundrisse,EkonomiPolitiğinEleştirisinin
Temelleri’ndebiçimlendi.Grundrisse’deki
düşünseloluşumu,1859’dayayımladığı
EkonomiPolitiğinEleştirisineKatkıizledi.Buiki
çalışmasındagiriştiğikapsamlıkapitalizm
çözümlemesinesonbiçimini,ilkcildini
“EkonomiPolitiğinEleştirisi”başlığıyla1867’de
yayımladığıKapital’deverdi.Kapitalüstündeki
çalışmalarını1880’ekadarsürdürdüysede
tasarladığıbüyükprojeyitamamlayamadı.
Kapital’inikinciveüçüncüciltleri(1885ve
1894),Marx’ınölümündensonraEngels
tarafındanyayınahazırlandı.
Marx,1864’teI.Enternasyonaladıyla
bilinenUluslararasıEmekçilerBirliği’nin
kuruluşuylayenidensiyasetsahnesineçıktıve
birliğinkurucularıarasındayeralmamakla
birlikte,çokgeçmedenönderidurumunageldi.
Enternasyonal’insayısızkarar,bildirive
manifestosunukalemealdı.Marx’aKara
Avrupasıçapındaünkazandıranolayise,Paris
Komünüoldu.1870-71Fransız-Alman
Savaşı’ndaFransızordularınınyenilgisinden
sonraParis’inemekçihalkıayaklanıpKomün’ü
kurduğunda,Marx,“proletarya
diktatörlüğü”nüntarihtekibuilkörneğini
kayıtsızşartsızdestekledi.30Mayıs1871’de,
ParisKomünü’nünbastırılmasındanikigün
sonraGenelKonsey’deyaptığıveFransa’daİç
SavaşbaşlığıylayayımlanankonuşmaMarx’ın
yazdığısonönemlisiyasalmetindi.
Komün,UluslararasıEmekçilerBirliği
içindekiçelişkilerinkeskinleşmesinideyanısıra
getirdi.Marx’ınParisKomünü’nü
desteklemesi,LiberalParti’yleişbirliğindeyarar
görenİngilizsendikaönderlerinintepkisineyol
açtı.Öteyandan,Enternasyonaliçindesolbir
muhalefet,M.A.Bakuninçevresindegelişti.
1872’dekiLaheyKongresi’ndeMarxüstün
geldiveanarşistlertasfiyeedildiysede,
Engels’inönerisiyleGenelKonsey’in
Londra’danNewYork’ataşınması
kararlaştırıldı.Birkaçyılsonradaörgütdağıldı;
yerinitektekulusaldevletlerölçeğindekitlesel
sosyalistvekomünistpartilerindoğupkök
saldığıyenibirgelişmeaşamasınabıraktı.
Marx,bupartilerinhiçbirinekatılmadıysa
dasosyalisthareketiçindekietkinkonumunu
korudu.1875’teLassalleyanlılarıyla
Liebknecht’inpartisininGotha’dabirleşmesiyle
kurulanAlmanSosyalDemokratPartisi’nin
programıüstünenotları,ölümündensonra
GothaProgramı’nınEleştirisiadıylayayımlandı
veMarxçılığıntemelmetinlerindenbiriolarak
kaldı.
SonyıllarındasağlığıiyicebozulanMarx’ın
2Aralık1881’dekarısı,11Ocak1883’tede
büyükkızıJennyLonguetöldü.Akciğer
iltihabıolduğuanlaşılanMarxbundansonra
ancakbirkaçayyaşayabildive14Mart1883’te
Londra’dayaşamavedaetti.
Engels,HighgateMezarlığı’ndayapılan
cenazetörenindekikonuşmasında,Marx’ıniki
büyükkeşiftebulunduğunusöyledi.Bunlardan
biri,insanlıktarihiningelişmeyasası,öbürüise
kapitalistüretimtarzınınvebuüretimtarzının
yarattığıburjuvatoplumununişleyişyasasıydı.
Sınıflarıntarihtekivarlığınınsonçözümlemede
geçiciolduğuveproletaryadiktatörlüğünün
sınıfsıztoplumageçişioluşturacağıgörüşü
Marx’ındı.
Londra’dakimezarında,taşakazınmışiki
alıntı,Marx’ınentemeldüşüncelerinive
yaşamınınanlamınıözetliyordu:“Bütün
ülkelerinişçileri,birleşin!”ve“Şimdiyekadar
filozoflaryalnızcadünyayıçeşitlibiçimlerde
açıklamaklayetinmişlerdir;oysaasılsorun,
dünyayıdeğiştirmektir.”
FriedrichEngels
KısaYaşamöyküsü
FriedrichEngels,28Kasım1820’de
Prusya’nınReneyaletinde,Barmen’dedoğdu.
IlımlıliberalgörüşlerivePrusyadevletine
bağlılığıylatanınanProtestanbirailedengelen
Engels’inbabası,Barmen’dekibirdokuma
fabrikasınınsahibiveManchester’daki
Ermen&Engelspamukişletmesininortağıydı.
Kültürlübirkişiolanannesinekarşıderinbir
sevgibesleyenEngels,sonradandevrimci
görüşleriyüzündenbabasıylaçatışmaya
düştüğüdönemlerdebile,annesininetkisiyle
ailedenmalidestekgörmeyedevamedecekti.
Engels,Elberfeldyakınlarındakibirlisede
okurken,fabrikanınbaşınageçmesiniisteyen
babasınınzorlamasıylasonsınıftaokuldan
ayrıldı.1838-41arasında,işdeneyimi
kazanmasıiçingönderildiğiBremen’dekibir
ihracatşirketindeçalıştı.Buaradadilöğrenme
konusundakiyeteneğinigeliştirirken,Börne,
GutzkowveHeinegibiGençAlmanyaakımına
bağlıdevrimciveliberalyazarlarınyapıtlarına
dailgiduymayabaşladı.Kısabirsüresonra
GençHegelcilerinetkisialtınagirdi.Aralarında
ilahiyatçıvetarihçiBrunoBauerileanarşist
MaxStirner’indebulunduğubusolHegelci
aydınlar,tarihselgelişmeniniticigücüolan
karşıtlıklararasındakiçatışmasürecini
hızlandırmakamacıyla,zamanıgeçmiş,akıldışı
vebaskıcıolarakgördükleriherşeyi
eleştirmeyitemelalıyorlardı.GençHegelcilerin
saldırılarınıöncelikleHıristiyanlığıntemellerine
yöneltmeleri,dahaönceleribiragnostikolan
Engels’inödünsüzbirTanrıtanımaza
dönüşmesindeönemliroloynadı.Çeşitli
gazetelereFriedrichOswaldtakmaadıyla
yazılaryazanEngels’inilkkezbumakalelerinde
ortayakoyduğukeskineleştiriyeteneğive
kolayanlaşılırüslubu,dahasonrakiyıllarda
Marxçıilkeleringenişbirkitleyeyayılmasında
yararlıolacaktı.
1841’debiryıliçingönüllüolarak
Berlin’dekibirtopçubirliğineyazılanEngels,
sonrakiyıllardaaskerlikkonusunda
uzmanlaşaraksilahlıayaklanmavesavaş
taktikleriüstüneçeşitlimakaleleryazdı.
1842’deterhisolduktansonra,komünizmi
benimsemesindeönemliroloynayanMoses
Hess’letanıştı.VarlıklıbirYahudiailesinin
oğluolanHess,Hegelfelsefesininve
diyalektiğinmantıksalsonucununkomünizm
olduğunuilerisürüyorveilerlemişsanayisi,
filizlenmekteolanproletaryasıvesınıf
savaşımınınbelirtileriyleİngiltere’nin
gelecektekitoplumsaldalgalanmalardabüyük
birroloynamayaadayolduğunu
vurguluyordu.Hess’inİngiltere’yeilişkin
görüşlerininetkisindekalanEngels,babasının
Manchester’dakifabrikasındaçalışmaolanağı
doğuncabufırsatıkaçırmadı.
İngiltere’deyenidenişyaşamınaatılan
Engels,işsaatleridışındaİngiltereveöbür
Avrupaülkelerindekigazetelerekomünizm
üstüneyazılaryazdı,İngiltere’ninekonomikve
siyasalkoşullarınıinceledi,radikalişçi
önderleriyletanıştı,sanayiningelişmesiyle
işçilerinsefaletiçindekidurumlarınıdile
getirecekbirİngilteretarihiyazmaküzere
malzemetopladı.
Manchester’daMaryBurnsadında
İrlandalıbirişçikızaâşıkolanEngels,yaşamını
onunlapaylaşmayabaşladı,amaevlilik
kurumunureddettiğiiçinevlenmedi.Mary
1863’teöldüktensonraonunkardeşiLizzyile
yaşamayabaşladı.Lizzy’ninresmenevlenme
isteğiniancakölümdöşeğindeykenkabul
edecekti.
Engels,1844’teMarx’ınParis’teArnold
Ruge’ylebirlikteyayımladığıveyalnızcabir
sayıçıkabilenDeutsch-Französische
Jahrbücher’e(Alman-FransızYıllıkları)iki
makalegönderdi.Engels’inmakalelerindekendi
görüşleriylebüyükkoşutluklarbulanMarx
onunlayazışmayabaşladı.Engels,Barmen’e
dönerkendahaönceKöln’detanışmışolduğu
Marx’lagörüşmeküzereParis’euğradı.
Sosyalisthareketiileriyegötürecekolan
düşünceveeylemarkadaşlığıböylecebaşlamış
oldu.
Engels,1845’teBarmen’edönünce,
İngiltere’dekiaraştırmalarınınürünüolan
İngiltere’deEmekçiSınıfınDurumu’nu
yayımladı.Engels’inMarx’lailkortakyapıtıise,
1845’teyazdıkları,amaancakseksenyılsonra
yayımlanacakolanAlmanİdeolojisioldu.Marx
veEngels,buyapıtta,eskiGençHegelci
dostlarınıalaycıbirdilleeleştiriyor,devrimin
gerekliliğinireddedençeşitlieğilimlerden
Almansosyalistleriniyerdenyerevuruyorlardı.
Engels,1845’teBrüksel’deMarx’la
yenidenbirarayageldiğinde,onayeni
geliştirdiğimaddecitarihgörüşünüaçıkladı.
Paris’teyaşadığıyıllarda,aralarındagizlibir
sosyalistdernekolanDoğrularBirliği
üyelerinindebulunduğugöçmenAlmanişçileri
veFransızsosyalistlerinikendisininveMarx’ın
görüşleridoğrultusundaörgütlemeyeçalıştı.
BuçabalarısonucundaDoğrularBirliği,
Haziran1847’deLondra’dayapılanilk
kongresinde“KomünistlerBirliği”adınıaldı.
AynıyılınsonbaharındaLondra’daikinci
kongresinidüzenleyenKomünistlerBirliği,
MarxveEngels’ikomünistilkevesiyasetleri
tanımlayanbirprogramhazırlamakla
görevlendirdi.1848’deKomünistParti
Manifestosuadıylayayımlananbuyapıt,
temeldeMarxtarafındanhazırlanmakla
birlikte,Engels’in1847’deyayımlanmışolan
Komünizminİlkeleriadlıkitabındaelealdığı
konulardanpekçoğunudaiçeriyordu.
Almandevletlerininfeodalözellikleriağır
basanbuyurgandevletideviripyerine
anayasayadayalıtemsilîbirhükümetkurma
girişimleriüzerinepatlakveren1848Devrimi,
MarxveEngels’inyaşamlarındabirdönüm
noktasıoldu.Köln’dedemokratikbir
platformlaortayaçıkanbirpartiorganıniteliği
taşıyanNeueRheinischeZeitung,Organder
Demokratieadlıgazetearacılığıyla,gelişmeler
karşısındagündelikhedefleriortayakoyarak
savaşımıyönlendirmeyeçalışmanınyanısıra
hükümetleri,partileriveizlediklerisiyasetleri
hedefalanbireleştirikampanyasıyürütme
olanağınıdabuldular.Engels,biryandan
gazetedekiyazılarınısürdürürkenöteyandan
Elberfeld,PfalzveBaden’dekiyerel
ayaklanmalarakatıldı.
Devriminbaşarısızlığauğramasının
ardından,MarxveEngelsLondra’da
KomünistlerBirliği’niyenidenörgütlediler.
Engels,budönemdekendisininveMarx’ın
yaşamaktaolduğumaddizorlukların
üstesindengelebilmekiçinbabasının
Manchester’dakifabrikasındaaltkademedebir
görevalmayıkabulettivezamanlafabrikaya
ortakoldu.Böylece,Londra’yayerleşmişolan
Marx’adadüzenlibirbiçimdeparagönderme
olanağıbuldu.1869’daşirkettekihisselerini
satarak,yaşamınınsonunakadarrahatça
yaşamasınısağlayacakveheryılMarx’a350
sterlingönderipötekigiderlerinide
karşılamasınayetecekbirgelireldeetti.
BudönemdeManchester’dakalmak
zorundaolduğundan,Marx’lailişkilerini
düzenliyazışaraksürdürdüveonunadına
çeşitligazeteleremakaleleryazdı.1851-52
yıllarındaNewYorkTribune’daMarx’ınadıyla
yayımlananbazımakaleleri1896’da,
Almanya’daDevrimveKarşı-Devrimbaşlığı
altındatoplanarakkendiadıylayayımlanacaktı.
Engels,1864’teMarx’labirlikteI.
Enternasyonal’inkuruluşçalışmalarınakatıldı
veörgütünyürütmeorganınagirdi.Bakunin’in
temsilettiğianarşistakımlarlasavaşımın
başındayeraldı,1871ParisKomünüyenilgisi
veBakunincilerintasfiyesindensonra
EnternasyonalmerkezininNewYork’a
taşınmasınedeniyleLondra’yayerleşerek,
Marx’labirlikteAlmanyaveFransa’daki
sosyalisthareketlerleyakındanilgilendi.
Marx’ınKapitaladlıyapıtına,İngiliz
kapitalizminedayananzenginverilerleönemli
birkatkıdabulunmaklakalmadı,Marxçı
ilkeleringenişyığınlaraulaşmasındaönemlirol
oynadı.
Birçoklarınagöre,Engels’inkendibaşına
kalemealdığıenönemliyapıt,1878’de
yayımladığıvediyalektikvetarihsel
maddeciliğisistemlibirbiçimdeortaya
koyduğuAnti-Dühringadlıkitaptır.Marxçı
öğretiningelişmesinebelkideenbüyükkatkıda
bulunanbuyapıt,Marx’ınkonumunu
sarsmayaçalışanProfesörEugenDühring’in
AlmanSosyalDemokratlarıarasındakietkisini
dekırdı.
1884’teyayımlananAilenin,Özel
MülkiyetinveDevletinKökeniadlıyapıtında
kapitalizmöncesitoplumlarıtarihsel
maddecilikaçısındanilkkezsistemlibir
biçimdeinceleyenEngels,ancakölümünden
sonra,1925’teyayımlanabilenDoğanın
Diyalektiği’ndeisedoğabilimlerinindiyalektik
maddeciliğinönermelerinidoğruladığını
göstermeyeçalıştı.
Engels,Marx’ınölümündensonradeğişik
konularüstüneçeşitlimakaleleryazdı.Marx’ın
yenidenbasılanyapıtlarınıngirişbölümlerini
kalemealdıveenönemlisi,Marx’ın
tamamlanmamışelyazmalarıvenotlarına
dayanarak,Kapital’inikinciveüçüncüciltlerini
(1885ve1894)tamamladı.Öteyandan,Alman
SosyalDemokratlarıvedünyanınçeşitli
yerlerindekisosyalistlerleyazışarakMarx’ın
etkisinicanlıtutmayaveöğretilerinisavunanlar
arasındauyumvetutarlılığısağlamayaçalıştı.
YaşamıboyuncaMarx’lahepaynısafta
yeralan,herzamanbirİngilizcentilmenin
inceliğinesahip,yaşamacoşkusuyladolu,
keskinzekâlı,neşelibirinsanolarakkalan
Engels,kansereyakalanarak5Ağustos1895’te
Londra’dayaşamavedaetti.*
*KarlMarxveFriedrichEngels’inkısa
yaşamöykülerinde,AnaBritannicaGenelKültür
Ansiklopedisi’nin(AnaYayıncılıkA.Ş.,2004)8.ve
15.ciltlerindeki“KarlMarx”ve“FriedrichEngels”
maddelerindenyararlanılmıştır.
Sunu
KomünistManifesto’nunDoğuşu
KomünistManifesto,bundanyüzaltmışyıl
önce,1848Şubatı’nınortalarında,Londra’nın
Bishopsgatemahallesindekigösterişsizbir
basımevindebasıldı.AlmancaolarakManifest
derKommunistischenPartei(KomünistParti
Manifestosu)adıylayayımlananbuküçük
broşür,osıralardevrimciayaklanmalarla
çalkalanmaktaolanAvrupa’nındörtbiryanına
ulaşmaklakalmayacak,1864’tekurulan
UluslararasıEmekçilerBirliği’nin(I.
Enternasyonal)vedahasonrakisosyalistve
komünistpartilerinprogramlarınıntemelini
oluşturacak,dünyanınençokokunan
kitaplarındanbiriolacaktı.
Etkinliklerinigizliolarakyürüten
uluslararasıişçiörgütüKomünistlerBirliği’nin
1847Kasımı’ndaLondra’datoplananikinci
kongresi,KarlMarxveFriedrichEngels’i,
gerekkuramda,gerekuygulamadayolgösterici
olacakbirpartiprogramıhazırlamakla
görevlendirdiğinde,Marxyirmidokuz,Engels
deyirmiyediyaşındaydı.Marx,ertesiay
Londra’daEngels’lebirlikteüstündeçalışmaya
başladığıKomünistPartiManifestosu’nuOcak
1848’deBrüksel’detamamlamıştı.Bilindiği
kadarıyla,metninilktaslağını,sorularve
yanıtlarbiçimindeEngelshazırlamış,Marxbu
taslaküstündenmetniyenidenkalemealmıştı.
Engels’ebakılırsa,ortayaçıkanyapıtta
kendisininpekazpayıvardı,Manifesto
nerdeysetümüyleMarx’aaitti.AmaEngels’in
özellikleMarx’laortakçalışmalarıkonusunda
herzamanalçakgönüllülüğüyeğlediği
biliniyordu.Kaldıki,hazırladığıtaslakda
Manifesto’yanekadarönemlibirkatkıda
bulunduğunuortayakoymaktaydı.
Elyazmaları,Fransa’daLouis-Philippe’in
meşrutimonarşisinindevrilmesive
cumhuriyetinilanedilmesiylesonuçlanan1848
ŞubatDevrimi’ndenbirkaçhaftaönce
Londra’yaulaşıpbaskıyagiren,ilkFransızca
çevirisiiseParisliişçilerin1848Haziran
Ayaklanması’ndankısabirsüreönceParis’te
yayımlananManifesto’dayazarlarınınadları
bulunmuyordu.MarxveEngels’inadları
broşürdeilkkezyirmidörtyılsonra,1872
Leipzigbasımındayeralacakvebubasımda
broşürünadıKommunistischesManifest
(KomünistManifesto)olarakdeğiştirilecekti.
Sonuçtahemenhepsibaşarısızlıkla
sonuçlansada1848devrimlerinin,nerdeyse
tümAvrupa’yısarandevrimciayaklanmaların
yarattığıdevingenortamdadoğanKomünist
Manifesto,bilimselsosyalizminkitleselsiyaset
sahnesineçıkışınınbelkideilkciddiişaretioldu
vebugünekadarkalemealınmışsosyalist
broşürlerinenetkileyicisiolarakkaldı.Modern
çağdabaşkahiçbirsiyasalhareket,üslubunun
gücübakımından,Manifesto’yla
kıyaslanabilecekbirmetinortayaçıkaramadı.
Geçmişi,yazıldığıdönemivegeleceğiderinbir
kavrayışla,amaaynızamandaözlübirbiçimde
çözümleyengözüpekbiryaklaşımlayazılmış
olanManifesto’yu,özelliklekimibölümleriyle,
şiirselbiretkiuyandıranbenzersizbirdüzyazı
olarakgörenlerinsayısıhiçdeazdeğildir.
BertoltBrecht’inyıllarsonraManifesto’yualtılı
ölçüylekoşukdilinedökmeyekalkışmasınında,
buuğraşındabaşarısızlığauğramasınında
nedenibuolsagerektir.
160YılSonraManifesto
MarxveEngels,Manifesto’nun
yayımlanmasındanyirmidörtyılsonra,1872
Almancabasımınayazdıklarıönsözde,
“Koşullarsonyirmibeşyıldanekadardeğişmiş
olursaolsun,buManifesto’daortayakonanana
ilkelerbugündeogünkükadardoğrudur,”
demeklebirlikte,ilkelerinhayatageçirilmesini
heryerdeveherzamanvarolantarihsel
koşullarınbelirleyeceğinivurgulamaktangeri
kalmazlar.Manifesto’nundeğişenvegelişen
koşullarkarşısındakimiyönlerdenyetersiz
kaldığını,kimiyönlerdengününüdoldurmuş
olduğunukabuletmeklebirlikte,“Yinede,
Manifesto,artıkdeğiştirmeyehiçhakkımız
olmayantarihselbirbelgedurumuna
gelmiştir,”sonucunavarırlar.
Manifesto’nun,yüzelliyılıaşkınbir
süreçtekiöneminideğerlendirebilmekiçin,her
şeydenönce,onabağnazcayaklaşmamak,onu
kutsalbirmetinokurcasınaelealmamak
gerekir.Aslında,MarxveEngels,Manifesto’yu
yıllarsonranasıldeğerlendirebileceğimizin
ipuçlarını,sonradançeşitlibasımlarayazdıkları
önsözlerdevermişlerdir.MarxveEngels’in
değişenkoşullarkarşısındakitutumları,1872
Almancabasımınayazdıklarıönsözdenonyıl
sonra,Rusçabasımiçinkalemealdıkları
önsözdebirkezdahaaçıkseçikgözlerönüne
serilir:
Manifesto’nunkalemealındığıdönemde,
Rusya,“tümAvrupagericiliğininsonbüyük
yedekgücü”nüoluşturmaktadır.Birleşik
Devletler,göçleryoluyla,Avrupa
proletaryasınınfazlagüçleriniyutmaktadır.İki
ülkede,Avrupa’yahammaddesağlamakla
kalmamakta,Avrupa’nınsanayiürünleriiçin
pazaroluşturmaktadır.Oyüzden,osıralariki
ülkedeAvrupa’davarolandüzenintemel
direkleridir.
Oysa1882’yegelindiğinde,“durumo
kadarfarklıdırki!”Avrupa’dangöçler,Kuzey
Amerika’yıdevbirtarımüretimiiçinelverişli
kılmıştır;buülkeninrekabetiAvrupa’daki
büyükveküçüktoprakmülkiyetinitemelinden
sarsmaktadır.Devboyutlaraulaşanbugöç,
BirleşikDevletler’inolağanüstüsanayi
kaynaklarını,BatıAvrupa’nın,özelliklede
İngiltere’ninogünekadarsüregelensanayi
tekelinikısazamandakıracakbirgüçveçapta
kullanabilmesiniolanaklıkılmıştır.Kuzey
Amerika’da,biryandanküçükveorta
çiftçilerinbütünbirsiyasalyapınıntemelini
oluşturantoprakmülkiyetidevçiftliklerin
rekabetikarşısındaadımadımçökmekte,bir
yandandasanayibölgelerindeilkkezbir
proletaryakitlesivealabildiğinebirsermaye
yoğunlaşmasıgelişmektedir.1848Devrimi
dönemindeAvrupagericiliğininbaşıolarak
gösterilenÇar’ınRusya’sıiseartıkAvrupa’da
devrimcieyleminöncüsüdür.
Manifesto’nunertesiyılyayımlananyeni
Almancabasımınınönsözü,Engels’in,“Ne
yazıkki,bubasımınönsözünütekbaşıma
imzalamakzorundayım,”tümcesiylebaşlar.
Engels,“AvrupaveAmerika’nıntümişçi
sınıfınınherkestendahaçokşeyborçluolduğu”
Marx’ınLondra’daHighgateMezarlığı’nda
yattığıvemezarınınüstündeilkçimenlerinboy
attığıgünlerdekalemealdığıbuönsözde,
Manifesto’nungözdengeçirilmesininMarx’ın
ölümündensonrahiçmihiç
düşünülemeyeceğinisöylerveManifesto’da
baştansonaortayakonantemeldüşüncenin
“yalnızcavebirtek”Marx’aaitolduğunu
açıklar.Manifesto’nunçekirdeğinioluşturan
temeldüşünceyadaönermeyide,1883tarihli
Almancabasımınve1888İngilizcebasımının
önsözlerindeşöyleözetler:
“Tarihinherçağında,varolanekonomik
üretimvedeğişimbiçimivekaçınılmaz
olarakbununyolaçtığıtoplumsal
örgütlenme,oçağınsiyasalvedüşünsel
tarihinintemelinioluşturur,(...)dolayısıyla,
bütünbirinsanlıktarihi(...)birsınıf
savaşımlarıtarihi(...)olagelmiştir;busınıf
savaşımlarıtarihininoluşturduğubirdizi
evrimsonucundabugünöylebiraşamaya
ulaşılmıştırki,sömürülenveezilensınıf
proletaryaaynızamandabütünbirtoplumu
hertürlüsömürü,baskı,sınıfayrımıvesınıf
savaşımındantemellikurtarmadıkça,kendi
desömürenveezensınıfınburjuvazinin
boyunduruğundankurtulamaz...”
Evet,MarxveEngels,Manifesto’daortaya
koyduklarıtemelilkeleriyalnızcayıllarsonra
yapılanyenibasımlariçinyazdıklarıönsözlerde
değil,kalemealdıklarıyapıtlardadasavunmayı
vegeliştirmeyisürdürmüşlerdir.Bunakarşılık,
sözkonusuönsözlerinendikkatçekici
özelliklerindenbiride,MarxveEngels’in,
ekonomik,toplumsalvesiyasalkoşulların
değişmesikarşısındaManifesto’nunkimi
bölümleriningününüdoldurmuşolduğunu
açıkçabelirtmektenkaçınmamışolmalarıdır.
Hiçkuşkuyokki,KomünistManifesto’yu
ilkyayımlanışındanyüzaltmışyılsonra
değerlendirmeyeçalışırken,MarxveEngels’in,
bilimselsosyalizminanagövdesinioluşturan
tümyapıtlarınıbirbütünolarakdüşünmek
gerektiğigibi,19.yüzyılsonlarındangünümüze
kadarmeydanagelenolağanüstüekonomik,
toplumsal,siyasal,teknolojikvedüşünsel
gelişim,değişimvealtüstoluşlarıngözönüne
alınmasıdabirzorunluluktur.Neki,böylesi
birdeğerlendirme,bu“Sunu”nunsınırlarıve
boyutlarınıfazlasıylaaşmaktadır.
20.yüzyılınçokbüyükbirbölümü
boyuncaSovyetlerBirliği,Çin,KübaveDoğu
Avrupa’damilyonlarcainsanınsosyalistyada
komünistyönetimlerdeyaşaması;Afrika’da,
LatinAmerika’daveGüneydoğuAsya’dakiiç
savaşlarda,Fransa,İtalya,Yunanistan,Portekiz
veİspanyagibiülkelerdekisiyasalsavaşımlarda
milyonlarcainsanınsosyalistyadakomünist
düşüncelerdenyolaçıkmasıyadaesinlenmesi;
ÜçüncüDünya’nınbirçokyöresindekiulusal
kurtuluşhareketlerinin,inançlarını,Marxçılıkla
milliyetçiliğindeğişenölçülerdeki
bileşimlerindenoluşturmaları;bunakarşılık,
1980’lerve1990’lardabusiyasalgörünümün
afallatıcıbirdeğişimeuğraması;1989’daBerlin
Duvarı’nınyıkılışı,1992’deSovyetler
Birliği’nin,ardındanDoğuAvrupa’daki
sosyalistyönetimlerinçöküşü,çoğukişinin
nerdeysedünyanındoğaldüzenininbirparçası
olarakkabullendiği“SoğukSavaş”ınbirden
sonaermesi:İçindeyaşadığımız“küreselleşme”
ortamındadünyasolununkılıkırkyararcasına
çözümlemesigerekentümbuolguların
değerlendirilmesi,gerçektendebu“Sunu”nun
sınırlarınınçokötesindedir.
20.yüzyılınsonçeyreğindengünümüze
uzananbusarsıcıgelişmelerinardından,
KomünistManifesto,genelilkeleriyle,geniş
emekçikitlelerinkurtuluşyolununkılavuzu
olmayımısürdürecektir?Platon’unDevlet’i,
Machiavelli’ninPrens’i,Hobbes’unLeviathan’ı,
Rousseau’nunToplumSözleşmesigibigüçlüve
sarsıcıetkileriniyazılışlarındanyüzyıllarca
sonradakoruyanpekazsiyasalmetindenbiri
miolacaktır?Yoksaöneminiyitirereksiyasal
düşüncetarihininuzmanlıkkonularından
birinemidönüşecektir?
KendimizibiraniçinManifesto’yla
sınırlayacakolursak,yayımlanışından
başlayarakçokfarklıülkelerdeyaşayan
milyonlarcainsanı,birbiriniizleyensayısız
kuşaktanişçiveköylükitleleriyleaydınları
derindenetkilemişolanbumetindeortaya
konanveEngels’in1883Almancave1888
İngilizcebasımlarınaönsözlerindeözetlemiş
olduğugenelilkeleringeçerliliğinianahatlarıyla
günümüzdedebüyükölçüdekoruduğu
söylenebilir.
Ancakdahagerçekçibirdeğerlendirmenin,
yukarıdakısacadeğindiğimolağanüstü
değişimlerinsosyalizminyenikuşaklarının,yeni
düşünürlerininyapacağısomutçözümlemeler
sonucundaortayaçıkacağıaçıktır.
Manifesto’nunTürkiyeveTürkçedeki
Serüveni
KomünistManifesto’nunTürkçedeki
serüvenindensözaçmadanönce,19.yüzyıldaki
birErmeniceçeviriyedeğinmekteyararvar.
Engels,Manifesto’nun1888İngilizcebasımına
yazdığıönsözde,yapıtınçeşitlidillerdeki
çevirilerindensözederkenbuErmeniceçeviriyi
deanar.AncakEngels’inedinebildiğibilgiye
göre,buçeviriyapılmış,ama
yayımlanamamıştır:
“Buarada,ilginçbirolaydandasöz
etmekisterim:1887’deErmenicebir
çevirininelyazmasıİstanbul’dakibir
yayıncıyateslimedilmiş.Amaadamcağız
Marx’ınadınıtaşıyanbirkitabıbasmaya
cesaretedemediğiiçinçevirmenekitaba
kendiadınıkoymasınıönermiş,gelgörki
çevirmenbunukabuletmemiş...”1
Öteyandan,TürkiyeKomünistPartisi’nin
MustafaSuphi’ylebirlikteikisaygın
önderindenbiriolanDr.ŞefikHüsnü,1923’te
AydınlıkYayınları’ncayayımlananManifesto
çevirisinin“BirkaçSöz”başlıklıönsözünde,
yapıtınErmeniceyedeçevrildiğinedeğinmekte,
amabuçevirininneredeyayımlandığı
konusundabilgivermemektedir.2
RasihNuriİleriise,Manifesto’nun,
YordamKitaptarafındanyayımlananNail
Satlıgançevirisininbaşındayeralan“Türkçede
Manifesto”başlıklıyazısında,“Eski
komünistlerdenHasanKaşarcı(Komsomol
Hasan)Unkapanı’ndabirErmenidinî
kuruluşununkitaplığındaaynıçevirinin
basılmışbirörneğininbulunduğunubana
söylemişsede,sözügeçenadresibulamadım,”
demektevebukonununayrıntılıbirbiçimde
araştırılmasındayararolduğunu
vurgulamaktadır.3
Manifesto’nunbilinenilkTürkçeçevirisi
1919-20dolaylarındaTürkiyeKomünist
Partisi’ninkurucusuveilkgenelbaşkanı
MustafaSuphitarafındanyapılmaya
başlanmış,amaneyazıkkiMustafaSuphi’nin
28/29Ocak1921’deKaradeniz’de,Trabzon
açıklarındaöldürülmesisonucu
tamamlanamamıştır.Prof.Dr.MeteTunçay’ın
1982’deBelgeYayınları’ndançıkanEskiSol
ÜzerineYeniBilgileradlıkitabının“Mustafa
Suphi’ninManifestÇevirisi”başlıklı
bölümündeyeralanbuyarımkalmışçeviriye,
sonolarak,SosyalİnsanYayınları’nın2008
Martı’ndayayımladığıKomünistManifesto
kitabındaŞefikHüsnüçevirisiylebirlikteyer
verilmiştir.
KomünistManifesto’nunTürkçedekiilk
eksiksizçevirisi,TürkiyeKomünistPartisi
genelsekreteri,TürkiyeİşçiveÇiftçiSosyalist
FırkasıileTürkiyeSosyalistEmekçiveKöylü
Partisi’ninkurucusuDr.ŞefikHüsnü
tarafındanyapılmıştır.KomünistBeyannamesi
başlığınıtaşıyanbuçeviri,1923’te,yani
Manifesto’nun1848’deilkyayımlanışının
yetmişbeşinciyılındaAydınlıkKülliyatı’ndan
çıkmıştır.ŞefikHüsnüçevirisininŞeydaOğuz
tarafındangerçekleştirilençevriyazısı,son
olarak,YordamKitap’ınyayımladığıKomünist
ManifestoveHakkındaYazılaradlıkitaptave
SosyalİnsanYayınları’ndançıkanKomünist
Manifestokitabındayeralmıştır.
MustafaSuphiveŞefikHüsnüçevirileri,
sanırım,yalnızcasiyasaltarihimizindeğil,
çeviritarihimizindeçokdeğerlibelgeleridir.Bu
ikiçeviriyanyanagetirildiğinde,Şefik
Hüsnü’nün,MustafaSuphi’nin
tamamlayamadığıçeviriyidevralıptamamladığı
izlenimidoğmaktadır.Öyleki,ŞefikHüsnü,
“vurulupdüşen”MustafaSuphi’ninelinden
bayrağıkapmış,aynıyoldayürümeyedevam
etmiştirsanki.
MustafaSuphi,KomünistBeyannamesi’nin
ünlüilktümcelerinişöyleaktarmışdilimize:
“Birhayalet,komünizmhayaleti
Avrupa’yıbüyülemiştir.İhtiyarAvrupa’nın
bütüniktidarmakamları,PapaveÇar,
MetternichveGuizot,Fransızradikalleri,
Almanyapolisleri,buhayaletikuşatıp
sıkıştırmakiçinbirmukaddesEhl-iSalip
tertibiyleittihatettiler...”4
ŞefikHüsnü’nünçevirisi,Mustafa
Suphi’ninkininhemenhemenaynısı:
“Birhayalet,komünizmhayaletibütün
Avrupa’yıdolaşmaktadır.İhtiyarAvrupa’nın
bütüniktidarmakamları,papaveçar,
MeternihveGizo,Fransızradikalleri,
Almanyapolisleri,buhayaletikuşatıp
sıkıştırmakiçinbirmukaddesEhl-iSalib
tertibiyleittihadettiler...”5
Manifesto’nundilleredestanbirbaşka
bölümününMustafaSuphiçevirisindenörnek
verirsek:
“Bugünekadarinsancemiyetinintarihi,
sınıflarınkavgalarıtarihidir.Serbestinsanve
esir,havasveavam,asilvememlûk,ustave
çırak,birkelimeyle:ezenlerveezilenler
nihayetbulmazbirmünazaadabirbirine
karşıgöğüsgererekbazenelaltından,bazen
açıktanaçığafasılasızbirmücadeleyidevam
ettirdiler.Bumücadelebazenbütün
cemiyetininkılabîbirtarzdakarmakarışık
olmasıyla,bazendekarşıkarşıyageleniki
sınıfınmahvıyleneticelenirdi...”6
BuparagrafınŞefikHüsnüçevirisinde
yalnızcailktümcebirazcıkfarklıdır:
“Bugünekadarbütüninsan
cemiyetlerinintarihi,sınıflarınkavgaları
tarihidir...”7
Görüldüğügibi,ŞefikHüsnü,Mustafa
Suphiçevirisinden,kuşkusuzdahada
iyileştirerekbüyükölçüdeyararlanmış,kaldığı
yerdendevamederektamamlamıştır.Buda
sondereceyerindebirtutumdur.Şefik
Hüsnü’nün,bututumuyla,hemkomünist
hareketteolduğugibiManifestoçevirisindede
birsürekliliğigerçekleştirmiş,hemdeMustafa
Suphi’yebirsaygıgösterisindebulunmuş
olduğusöylenebilir.
ŞefikHüsnü,KomünistBeyannamesi’nin
başınadüştüğü“BirkaçSöz”de,günümüz
Türkçesiylesöylersekşöyledemektedir:
“Ülkemizdebirbiriniizleyenkişisel
yönetimler,herkonudaolduğugibi
düşüncealanındadaötekiuluslardangeri
kalmamızanedenolmuşlardı.İnsanlığın
düşünselgelişimininönemlibiraşamasını
saptayanbudeğerliyapıtınancakbugün–
yazıldığındanyetmişbeşyılsonra–dilimize
aktarılmasıveTürkaydınlarıileişçisınıfına
sunulabilmesi,bugünekadariçinde
yaşadığımızkoşullarınyürekleracısı
durumunugösterençarpıcıbirörnektir.
Ulusunegemenlikvesaltanatıkendi
gücüyleelealmasıbudayanılmazduruma
sonverdiğinden,bundansonrabilimselve
ekonomikgelişimvadisindeötekiuluslarla
birsaftayürüyeceğimizdenumutluyuz.
İştirakîyûnBeyannamesi’ni,elimizdengeldiği
kadaraçıkbirdilleveözgünmetneher
zamanbağlıkalmayaçalışarakTürkçeye
çevirmeklebuumudungerçekleşmesine
küçükbirhizmettebulunduğumuz
kanısındayız...”
Yayımlandığı1848yılındanbaşlayarak
tümAvrupa’yısarsan,güçlüetkileri
Amerika’danAsya’yakadaruzanan,özellikle
Engels’infarklıtarihlervedillerdekibasımlar
içinyazdığıönsözlerdedebelirttiğigibisayısız
dileçevrilenKomünistManifesto’nunTürkçeye
ancakyetmişbeşyılsonraçevrilip
yayımlanabilmişolmasınınutancı,hiç
kuşkusuz,ŞefikHüsnü’nündevurguladığıgibi
ülkemizdeogünekadariçindeyaşanılan
yürekleracısıkoşullarınsorumlularınaaittir.
Nevarki,“ulusunegemenlikvesaltanatıkendi
gücüyleelealmasıbudayanılmazdurumason
vermiş”sede,sonrasında“bilimselveekonomik
gelişimvadisindeötekiuluslarlabirsafta
yürüyeceğimiz”eilişkinumutların
gerçekleştiğinisöylemekzordur.Yalnızcao
günlerdenbuyanadilimizeçevirilenhemen
hementümKomünistManifesto’lar,
çevirmenleriveyayıncılarıyargılanıpmahkûm
edilmekle,solliteratürünsayısızkitabı
yasaklanıptoplatılmaklakalmamış,çokfarklı
düşünceleridilegetirenyapıtlardaTürkiye
Cumhuriyeti’ninhemsivilhükümetlerinin,
hemdeaskerîdarbeyönetimlerininağır
baskılarıylakarşılaşmıştır.
Yinede,siyasalkitaplarınkarşısınadikilen
“yasalduvarlar”ınötesinde,Cervantes’in
1605’teyayımlananbaşyapıtıDonQuijote’nin
dilimizeancakdörtyüzyılayakınbirzaman
sonra,Dante’nin1310-1321arasında
yayımlananbüyükklasiğiİlahiKomedya’nında
yediyüzyılayakınbirzamansonraasıllarından
veeksiksizolarakçevrilebilmişolmaları,
ülkemizindüşünselyaşamınındüzeyiaçısından
düşündürücüolsagerektir.
YenidenKomünistManifestoçevirilerine
dönecekolursak,KerimSadi’ninimzasını
taşıyanbirbaşkaManifestoçevirisinide
anmadangeçmemekgerekir.1925’tekiTürkiye
KomünistPartisitevkifatısırasında
tutuklanarak4yılhapsemahkûmedilen
KerimSadi’ninçevirisi,kendikurduğu
İnsaniyetKütüphanesiYayınları’ndan1936’da
çıkmıştır.KerimSadi’nin“dörtönsözüyle
birliktetammetin”olaraksunduğuKomünist
PartiManifestosu,aynıyıl,Bakanlar
Kurulu’nun29Ağustos1936tarihlive2/4253
sayılıkararıylayasaklanmıştır.
Anılmasıgerekenönemliçevirilerdenbiri
de,değerliyayıncıSüleymanEge’nin1968
Kasımı’ndaBilimveSosyalizmYayınları’ndan
çıkardığıKomünistPartiManifestosuçevirisidir.
Yayıncılıkalanındauzunyıllarboyuncakararlı
birdüşünceveanlatımözgürlüğüsavaşımı
verenEge’ninyayımladığıKomünist
Manifesto’nundahaçıktığıgüntoplatılmasına
kararverilmiş,toplatmaemriyargıçkararından
öncebütünvaliliklereyıldırımtelgrafla
bildirilmiş,Ankaraveİstanbul’dakidağıtımcı
depolarındadörtbineyakınkitabael
konmuştur.AncakTCK’nın142.maddesine
aykırılıksavıylaaçılandavadaManifestouzun
biryargılamasonundaAnkara2.AğırCeza
Mahkemesi’nin9Nisan1970’teoybirliğiyle
aldığıkararlaaklanmıştır.BununüzerineEge,
Ekim1970’te,ogünekadarkidavasürecini
içerenbelgelerlebirlikteManifesto’nungözden
geçirilmişikincibasımınıyayımlamış,neki
yargılamatemyizaşamasındayken12Mart
1971darbesigelinceYargıtayaklamakararını
bozmuş,dahaöncekitabınaklanmasını
kararlaştıranmahkemedebukezmahkûmiyet
kararıvermişveManifesto’nun“zoralımına”
hükmetmiştir.
BütünbugelişmeleriKomünistManifesto
Davası8adlıkitaptabelgeleriyleortayakoyan
Ege,Mart1976’daManifesto’nunüçüncü
basımınıyayımlamış,12Eylüldarbesi
gelinceyekadarkitabınüçbasımıdaha
yapılmıştır.Ancakbubasımlar,yasadışı
uygulamalarlakarşılaşmaolasılığınakarşı,yeni
birbasımtarihivenumarasıkonmaksızın,
hakkındatakipsizlikkararıverilmişolan1976
basımınıntıpkısıolarakyayımlanmıştır.Gel
görki,12EylüldönemindeBilimveSosyalizm
Yayınları’nınvarlığınasonverilmesiylebirlikte
Manifestoda,Ege’nindeyişiyle“Türkiye’de
yenideneskiuzunuykusunadalmıştır”.Ege,
olupbitenlerinayrıntılıöyküsünüKitabın
AteşleDansı9adlıkitabındaanlatır:O
dönemdeManifesto’nunyaklaşıküçbinnüshası
biryerdekorunabilmiş,yayınevi1989sonunda
yenidenhayatadöndüğündeManifesto’nun
korunabilennüshalarıdaokuyucuya
sunulmuştur.
Uluslararasısolliteratüründilimize
aktarılmasıkonusundazamanzaman
karşılaşılmışolanikiolguyadadeğinmeden
geçmemekgerektiğikanısındayım.Belirlisol
hareketlerebağlıkimiçevirmenler,kimi
zaman,kendihareketleriningörüşve
siyasetlerini“doğrulamak”amacıylaMarxçı
düşünürvekuramcılarınyapıtlarınısaptırarak
yadaçarpıtarakçevirmeyolunagitmişlerdir.
Öteyandan,işinineriolmayankimiçevirmen
veyayıncılarda,bileisteyeolmasada,saltbu
alandakiyetersizliklerindenötürüpekçok
Marxçıklasiğin,solliteratürünpekçok
yapıtınınTürkçeyeyanlış,eksikyadaözensiz
birdilleaktarılmasınınsorumlusuolmuşlardır.
Buradadeğinmedengeçemeyeceğimbir
başkaManifestoçeviriside,RekinTeksoy’un,
OğlakYayınları’nca2005’teyayımlanmışolan
çevirisidir.Hembirsinemaeleştirmeniolarak,
hemdeözellikleİtalyanedebiyatındanyaptığı
yetkinçevirilerletanıdığımızTeksoy’un
Oğlak’tanKomünistPartiManifestosuadıyla
yayımlanançevirisiöncelikledilininyalınlığıyla
dikkatiçekmektedir.Öteyandan,Teksoy’un,
Boccaccio’nunDecameron’unuilkkezaslından
veeksiksizolarak,Dante’ninİlahiKomedya’sını
ilkkezaslınauygunbiçimdekoşukdiliyle
çevirmiş,Goldoni,Calvino,Pavese,Svevogibi
yazarlarınyapıtlarınıdilimizekazandırmış
olması,Manifesto’yuçevirmesinibenim
gözümdebirkatdahadeğerlikılmaktadır.
Sonolarak,YordamKitap’ındahaöncede
değindiğimKomünistManifesto’sundansöz
etmeliyim.KomünistManifestoveHakkında
Yazılarbaşlığıylaciltliolarakyayımlanankitap,
Manifesto’nunyayımlanışının160.yılındaçıkan
çeşitliçevirilerdenfarklıbiryaklaşımın
ürünüdür.Yayınevininnotundadabelirtildiği
gibi,bukitaptakianametin,bugünekadar
yapılmışbellibaşlıManifestoçevirilerinden
yararlanılarakAlmancaaslındanNailSatlıgan
tarafındangerçekleştirilmiştir.Marxve
Engels’inManifesto’nunçeşitlibasımlarıiçin
yazdıklarıönsözlerisedilimizeTektaşAğaoğlu
tarafındanaktarılmıştır.Kitabınayırtedici
özelliklerindenbiride,KomünistManifesto’nun
yeniçevirisiileŞefikHüsnüçevirisininyanı
sıra,PaulSweezy,EllenMeiksinsWood,
AnwarShaikh,PrakashKarat,Prabhat
Patnaik,İrfanHabib,AijazAhmad,Metin
Çulhaoğlu,ErtuğrulKürkçüveSungurSavran
gibiMarxçıyazarlarınManifesto’yailişkin
değerlendirmelerineyervermesidir.
Hiçkuşkuyokki,günümüzdekiManifesto
çevirileriburadadeğindiklerimlesınırlıdeğildir.
Buradaanılanlardışında,ulaşabildiğim
kadarıyla,SosyalYayınlar,SolYayınları,
EvrenselBasımYayın,İthakiYayınları,Nâzım
KitaplığıveİnterYayınları’ndançıkmış
çevirilerdevardır.Buçevirilerintümüyan
yanagetirilipincelendiğinde,birbirleriarasında
yakınlıklar,benzerliklergörülecektir.Bu
yakınlıkvebenzerlikler,kanımca,hemkimi
tümce,sözcükveterimlerinbaşkatürlü
çevrilemeyecekolmalarından,hemde
çevirmenlerindahaönceyapılmışçevirilerden
isteristemezyararlanmışolmalarından
kaynaklanmaktadır.Nitekim,azöncede
değindiğimgibi,YordamKitapdayerindeve
içtenbiraçıklamayla,NailSatlıgançevirisinin
“bugünekadaryapılmışbellibaşlıManifesto
çevirilerindenyararlanılarak”Almancaaslından
yapıldığınıbelirtmiştir.MustafaSuphi’nin,
öldürülmesiyleyarımkalançevirisinden
başlayarakbugünekadaryapılmıştüm
Manifestoçevirileri,hembilimselsosyalizmin
butarihselbelgevesimgesinidilimize
kazandırmayarışınınürünleri,hemdedüşünce
özgürlüğüsavaşımınınbirerparçasıolarak
görülmelidir.Hiçbiryasa,hiçbirbaskı
Manifesto’nundilimizeçevrilerekgeniş
kitlelerceokunmasınıönleyememiştir.
ElinizdekiÇevirininÖyküsü
KomünistManifesto’nunelinizdeki
çevirisinegelince;buçeviriyi1978yılındaNur
Deriş’lebirlikteyaptıkvekitap1979Martı’nda
AydınlıkYayınları’ncabasıldı.Ancakbeno
sıradaaskeregittiğimiçin,çeviriyalnızcaNur
Deriş’inadıylayayımlandı.5Nisan1979’da
piyasayaverilenkitap,23Mayıs1979günü
İstanbul9.SulhCezaMahkemesi’nce
toplatıldı.2Ağustos1979tarihinde,
CumhuriyetSavcılığıBasınBürosu,TürkCeza
Kanunu’nun142/1-6.maddesinedayanarak
suçduyurusundabulundu.Sıkıyönetimilan
edildiğinden,İstanbul2.AğırCezaMahkemesi,
görevsizlikkararıvererek,11Aralık1979
tarihindedavanınİstanbulSıkıyönetim
KomutanlığıAskerîMahkemesi’ne
gönderilmesinekararverdi.Buarada,12Mart
dönemindedehapisyatmışve1974Affı’yla
serbestkalmışolanNurDeriş,kendiisteğiyle
yurtdışınaçıkarakİsviçre’ninCenevrekentine
gitti;böyleceNurDerişiçintamonyılsürecek
birsürgünyaşamıbaşlamışoldu.12Eylül1980
askerîdarbesiniizleyendönemde,İstanbul
SıkıyönetimKomutanlığı2No.luAskerî
Mahkemesi,3Ağustos1984tarihinde,Nur
Deriş’in“7yıl6ayağırhapsine,kamu
görevlerindensüresizyasaklanmasınave2yıl6
ayBeyoğluilçemerkezindeikametlegenel
güvenlikgözetimialtındatutulmasına”,
KomünistManifesto’nunda“zoralımına”karar
verdi.AskerîYargıtayBaşsavcılığı18Ocak
1985tarihlitebliğnamesiylehükmün
onanmasınıistediveAskerîYargıtayda
1985/56esassayılıilamıyla“hükmün
onanmasını”kararlaştırdı.
Yerigelmişken,mahkemeyesunulmuşiki
ayrıbilirkişiraporunundavadosyasının
yapraklarıarasındaunutulupgitmemesinde
yararolduğunubelirtmekisterim.
İlkbilirkişiraporu25Aralık1981’deProf.
Dr.ErolCihantarafındanverilmiş.Raporuzun
olmamasınakarşın,hiçbiryorumyapmadan
yalnızcailginçveönemlibölümlerini
aktarmaklayetiniyorum:
“...Bueser,komünistideolojinin
temelleriniiçericideğerdeveönemdedir.
Bueserdekomünistlereözgünitelikte
etkileyicibirüslupkullanılmıştır.Komünist
fikirleriyaymaya,kitlelereaşılamayatam
anlamıileelverişlibirbiçimveyapı
taşımaktadır.(...)Komünistmanifestosunda
yeralantümiddialar,propagandalarbugün
dekomünistlertarafındansiyasi
mücadelelerindekullanılmaktadır.(...)
Komünizminzaferinidünyanınher
ülkesindegerçekleştirme,sağlamaamacıile
yazılanvekomünistideolojiyitemelleriile
içerenbumetninTürkçeyeçevirilip
yayımlanması,komünistpropagandası
mahiyetitaşır...”
Prof.Dr.NecatiMumcu,Prof.Dr.Önder
ArıveDoç.Dr.KöksalBayraktartarafından
hazırlananve15Mart1984’temahkemeye
sunulanbilirkişiraporuise,Komünist
Manifesto’ylailgiliikifarklıgörüşveyaklaşımı
sunmaklayetinmesiveanlaşıldığıkadarıyla
kapsamlıbirincelemeninürünüolması
açısındançokdahailginç.Yinehiçbiryorumda
bulunmadan,kısacaaktarmakisterim.
Buüçimzalıbilirkişiraporunun
başlangıcındaManifesto’dakigörüşvesavların
birözetiverilmekte,metinanaçizgileriyle
özetlenmekte,dahasonrada,“Kitabınyukarıda
incelenişbiçimidoğrultusundaTCK.142/1.
maddesininihlaledilipedilmediğihususunda
farklıgörüşlerilerisürülebilir,”denmektedir.
Bilirkişilerinsunduğubufarklı
görüşlerdenilkinegöre,KomünistManifesto,
dünyanınfarklıüniversitelerindeokutulan
“doktrindersleri,siyasaldüşüncelertarihive
istisadidoktrinlerdersleriyleilgiliolarak
yardımcıöğretimmalzemesibiçiminde
kullanılmaküzereöğrencileredağıtılan
bibliyografyalistelerinde”yeralmaktadır.
ÜlkemizdeiseProf.Dr.ZiyaeddinFahri
FındıkoğluveProf.Dr.MükerremHiç’in
kitaplarında“aynıesereaitreferans,geniş
izahat”bulunmaktadır.Dolayısıyla,“Bueser,
düşüncetarihiderslerindekaynakolarak
kullanılanbireserdir.”
Bilirkişikurulu,Manifesto’yailişkinilk
görüşüşöylesonuçlandırmıştır:
“Buyöndenkitap,sosyalizminve
Avrupa’dakisosyalistvekomünist
hareketleriçerisindeyeralançalışmaları,
partileşmeveörgütleşmeolaylarını
açıklayanbireserözelliğindedir.Nitekim
kitapta,burjuvazininnasılgeliştiği,tarihsel
süreçdikkatealınarakortayakonmaktave
komünistlerinhedefleribelirlenirken
bunlarınsabitmuta[değişmezveriler]
olmadıklarıvurgulanmaktadır.Buyönleriile
kitabınTCK.142/1.maddesininsınırları
çerçevesinegirmeyeceğiileri
sürülebilecektir.”
Aynıbilirkişikurulununmahkemeye
sunduğuikincigörüşiseşöyledir:
“...kitaptaTCK.142/1.maddesindeyer
alansosyalbirsınıfınzorlaortadan
kaldırılmasıyadasosyalbirsınıfın
diktatoryasınınkurulmasışeklindeifade
edilmişmarksistrejiminanaöğelerinin
belirlendiği,bunlarınburjuvazininzorla
alaşağıedilmesi,mülkiyetin,özelmülkiyetin
zorlakamulaştırılmasıvezor,şiddetyoluna
başvurulmasıhususlarınınteşkilettiği;
kitabınarkakapağındabukitabın
proletaryayaışıktutan,yolunuaydınlatan
bireserolduğununbelirlenmesiilesadece
bilimselvetarihselbirdeğertaşımadığıve
fakatbugünkütoplumumuzada
uygulanmasıimkânıolandüşünceleriiçinde
bulundurduğuintibaınıverenbirkitap
olduğuhususlarıilerisürülebilirvebu
açıdanTCK.142/1.maddesininihlaledildiği
ilerisürülebilir.”
Sözünkısası,bilirkişiler,Komünist
Manifesto’nun,hemTCK’nın142/1.
maddesininsınırlarıiçinegirmeyebileceğini,
hemdeaynıyasamaddesiniçiğnediğininileri
sürülebileceğinisöylemektedirler.Nitekim,
raporunsonunda,bilirkişikuruluüyelerinin
“bukarşıtdüşüncelerüzerindeuzunsüre
tartıştıklarıveendoğruharekettarzının
mahkemeyedurumuarzetmekveheriki
görüşüdeortayakoymakşeklindetezahür
edeceğihususundakararavardıkları”
belirtilmektedir.
SavunmaavukatlarıGülçinÇaylıgil,Ziya
NurErünveÖznurGündoğduise,bilirkişi
raporlarınakarşıgörüşveeleştirilerini
mahkemeyeyazılıolarakilettiktensonra,4
Temmuz1984tarihlisavunmalarında,
KomünistManifesto’nunbilimselbiryapıt
olduğunuaçıklamışlar,142.maddeyi
demokrasinintemelilkeleriaçısından
değerlendirmişler,142.maddedekisuçunancak
“özelkasıt”ileişlenebileceğini,bukastın
kanıtlanmasınınzorunluolduğunuortaya
koymuşlar,böylesibirkasıtunsuru
bulunmadığıvegeçerlikanıtlarlada
kanıtlanamadığıiçin142.maddedekisuçun
oluşmadığınıbelirtmişlerdir.
Yalnızcadüşünceözgürlüğünün
savunulmasıaçısındanörnekbirniteliktaşıdığı
içindeğil,Türkiye’ninyakıngeçmişinde
düşünceleriniaçıklayan,bilimselsosyalizmin
temelyapıtlarınıdilimizeçevirenaydınların
neleryaşadıklarınıhemgençkuşaktan
okurlara,hemdegençkuşaktanhukukçulara
iletebileceğiiçinde,sözkonususavunmaya
buradaeldengeldiğinceyervermeninyararlı
olacağınıdüşündüm.
İştesavunmadanbazıbölümler:
...Marksizm,birdünyagörüşü,bir
felsefe,birbilim,kısacabiröğretidir.Bu
nedenledeüniversitelerdeöğretilenbir
araştırmakonusudur.Marksizminyaratıcısı,
kuramcısıbuikidüşünürvebilimadamının
eserleri,buaradaKomünistManifesto
elbettekiüniversitelerdebirbilimkonusu
olarakincelenecektir.Kitap,Marksizmi,
onuntemelfelsefesinianlamakiçingerekli
olananabelgelerdenbiridir.Günümüzde
tümdünyaüniversitelerindeekonomikve
sosyaldüşüncelertarihiincelenirken
KomünistManifesto’yabaşvurulur,ileri
sürdüğüdüşünceleraçıklanır,eleştirilir.
Eser,bilimselsosyalizmiinceleyecekleriçin
başvurulacakbirilkkaynak,birtemel
belgedir.
...Müvekkilimizineylemi,bubilimsel
kitabıolduğugibi,hiçbirdeğişiklik
yapmadan,kendindenbirşeykatmadan
yabancıbirdildenTürkçeyeaktarmaktır.
Kitabınçevirisininyapıldığıdönemde
yürürlükteolan1961Anayasası’nagöre,
düşünceaçıklamaözgürlüğüsınırsızbir
niteliktaşıyordu.Bugündedüşünce
açıklamaözgürlüğününsınırsızlığını,1982
Anayasası’nınkabulettiğidemokratik
sisteminniteliğinegöresavunmamız
gerekir.Eğersiyasalsistemimizinadı
demokrasiise,buözgürlüğündesınırsız
olduğunukabuletmekzorunluluğuvardır.
Demokrasidiyaloğadayanan“çoğulcu”
birsistemdir.Birsistemindemokratik
niteliktaşıyıptaşımadığınınölçüsü,düşünce
açıklamaözgürlüğünesınırgetirip
getirmediğinebağlıdır.
Sınırlıdüşünceaçıklamaözgürlüğü,
eşitlikkuralınadaaykırıdır.Ancakher
düşünceninaçıklanmasınaeşitolanak
sağlanırsa,diyalogkuralıdageçerliolabilir.
Belirlidüşüncelerinaçıklanmasınasınır
konursa,demokrasi“kısmici”birgörüşle
sistemleştirilmişolur.Budurumdadüşünce
açıklamaözgürlüğübirhakolmaktançıkar
vebir“ayrıcalık”durumunagelir.Bir
ideolojininvesadeceodoğrultudaki
düşüncelerinaçıklanması,hemeşitlik
kuralınavehemdedemokratikyapının
kişininseçeneklerinegöredeğişip
gelişebilmesikuralınaaykırıdır.
...Düşünceözgürlüğü,“düşünceyi
yaymak”hakkınıdakapsarvebu“tehlikeli”
sayılmaz.Birdüşünceniniçdünyada
kalışınınkabuledildiğibirsistemdedüşünce
özgürlüğündensözedilemez.(...)
Düşüncenin,içeriğineolursaolsun,
açıklanmasıveyaygınlaştırılmasımevcut
yasalusullereaykırıbir“eylem”kabul
edilemeyeceğiiçin,“tehlikeli”ve“hukuka
aykırı”dasayılmaz.(...)Suçkonusukitap,
bilimselbirkitapolduğuiçin,saltTürkçeye
çevrilipyayımlanması,Anayasanınkişiye
tanıdığıbirtemelhak,bilimiyayma,
öğretme,öğrenmehakkıdır.
...142.maddedekisuçbirtehlike
suçudur.Birsuçuntehlikesuçuolması,
cezasorumluluğununözellikler
kazanmasınavegenişlemesineyolaçar.(...)
Zararsonucudoğmadığıhalde,failin
cezalandırılabilmesiiçin,failin,özelolarak
belirlizararıyaratmakamacıylahareket
etmesi,sorumlulukiçinşartkoşulur.142.
maddedeözelkastınaranmaması
durumunda,tümdüşünceaçıklamalarının
suçsayılmasıgibibirsonuçdoğar.Böylebir
sonuçise“düşünceaçıklamaözgürlüğü”ile
bağdaşmaz.
142.maddedekisuçunözelkasıtile
işlenebileceğikabuledilmiştir.Bunedenle
de,failde,“sınıfegemenliği”neulaşmak
amacınınvarlığınınvehareketlerininbu
amaçlayapıldığınınaraştırılmasıvegeçerli
kanıtlarlakanıtlanmasıgerekir.(...)
Müvekkilimizinmesleğitercümanlıktır.(...)
Çevirmişolduğusuçkonusukitap,mesleki
çalışmasınınbirparçasıdır.
...Yukarıdaaçıklanannedenlerlesuç
unsurlarıoluşmadığındanmüvekkilimizin
beraatinekararverilmesinisaygılarımızla
dileriz.
“Türkmilletiadınayargılamayapıp
hükümvermeyegörevliveyetkili”İstanbul
SıkıyönetimKomutanlığı2No.luAskerî
Mahkemesi,savunmadanbiraykadarsonra,3
Ağustos1984’te,gereğinidüşünmüşve
gerekçelihükmünüaçıklamıştır.Gerekçeli
hükümde,iddianameye,“kanıtlar”auzunuzun
yerverildiktensonra,“SanıkNurDeriş’in(...)
KomünistPartiManifestosuadlıkitabıtercüme
ederekkomünistdüşünceesaslarınısergilemek,
komünistfelsefenintemelesaslarınıanlatmak,
komünistfikirlerinkitlelereyayılıp
benimsenmesineçalışmaksuretiilekomünizm
propagandasıyaptığıanlaşıldığından...”
denerek,Deriş’indahaöncebelirttiğimhapis,
kamuhaklarınınyasaklanmasıvegenel
güvenlikgözetimialtındatutulmacezalarına
çarptırılmasınakararverilmiştir.
BuhükümvetümötekiKomünist
Manifestoçevirilerineilişkinhükümler,Türk
CezaKanunu’nundüşünceveörgütlenme
suçlarıylailgilidahabaşkamaddeleriylebirlikte
141.-142.maddelerininde1991’deyürürlükten
kaldırılmasıylabirliktegeçerliliğiniyitirmiş,
amasözkonusumaddelerinyerineTerörle
MücadeleKanunu’nun6.,7.veözellikle8.
maddeleriylebirlikte,düşünce,örgütlenmeve
ifadeözgürlüklerinikısıtlayanyenimaddeler
eklenmiştir.DahasonraAvrupaBirliği
hukukunauyumçalışmalarıkapsamında
TCK’dakimideğişikliklergerçekleştirilmiş,
örneğinpropagandasuçlarıylailgili8.madde
kaldırılmıştır.TümüyledeğiştirilmişyeniTCK
ise26Eylül2004’teTürkiyeBüyükMillet
Meclisi’ndekabuledilmiş,10Ekim2004’te
ResmîGazete’deyayımlanan5237sayılıbu
yasa1Haziran2005’teyürürlüğegirmiştir.
Peki,tümbudeğişikliklersonucunda,
gerçekanlamdabirdüşünceveifade
özgürlüğündensözedilebilecekbirortam
doğmuşmudur?Hiçsanmıyorum.Hertürlü
düşünce,dilveinancıntoplumdatam
anlamıylabirifadeözgürlüğünekavuşmasıiçin
dahaalınacakçokyolvardır.TCK’nın142.
maddesininancakbaştaSovyetlerBirliğiolmak
üzerebirçoksosyalistülkeyönetimleri
çöktükten,buülkelerdekisosyalistdüzen
dağıldıktansonrakaldırılabilmişolmasıbile,
ülkemizyönetimlerinindüşünceözgürlüğüne
yaklaşımıaçısındanyeterinceutançvericidir.
CELÂLÜSTER
Eylül2008
1.Bkz.KomünistManifesto,K.Marx-F.Engels,
“1890AlmancaBasımınaÖnsöz”,F.Engels,
Türkçesi:CelâlÜster-NurDeriş,CanYayınları,
DünyaKlasikleri,Ekim2008,s.108
2.Bkz.KomünistManifestoveHakkındaYazılar,
YordamKitap,ikincibasım,Haziran2008,
KomünistBeyannamesi,KarlMarksveFridrih
Engels,Nâkili:DoktorŞefikHüsnü,“BirkaçSöz”,
Çevriyazı:ŞeydaOğuz,s.85.
3.Bkz.KomünistManifestoveHakkındaYazılar,
YordamKitap,ikincibasım,Haziran2008,
“TürkçedeManifesto”,RasihNuriİleri,s.15.
4.Bkz.KomünistManifesto,K.Marx-F.Engels,
MustafaSuphi-ŞefikHüsnüçevirileri,Sosyal
İnsanYayınları,SosyalTarihDizisi1,Mart2008,s.
57.
5.Bkz.KomünistManifestoveHakkındaYazılar,
YordamKitap,ikincibasım,Haziran2008,
“KomünistBeyannamesi”,KarlMarksveFridrih
Engels,Nâkili:DoktorŞefikHüsnü,Çevriyazı:
ŞeydaOğuz,s.87.
6.Bkz.KomünistManifesto,K.Marx-F.Engels,
MustafaSuphi-ŞefikHüsnüçevirileri,Sosyal
İnsanYayınları,SosyalTarihDizisi1,Mart2008,s.
59.
7.Bkz.KomünistManifestoveHakkındaYazılar,
YordamKitap,ikincibasım,Haziran2008,
“KomünistBeyannamesi”,KarlMarksveFridrih
Engels,Nâkili:DoktorŞefikHüsnü,Çevriyazı:
ŞeydaOğuz,s.88.
8.KomünistManifestoDavası,Belgeler,Bilimve
SosyalizmYayınları,Ankara,Mart1975.
9.KitabınAteşleDansı,SüleymanEge,Bilimve
SosyalizmYayınları,Ankara,Kasım1992.
ÇeviriyleİlgiliAçıklamalar
KomünistManifesto’nunelinizdeki
çevirisinde,KarlMarxveFriedrichEngels’in
yakındostuvehukukdanışmanı,Uluslararası
EmekçilerBirliği(I.Enternasyonal)üyesi
SamuelMoore’un,yapıtın1888Londrabasımı
içinyaptığıManifestooftheCommunistParty
başlıklıİngilizceçeviritemelalınmıştır.Marx’ın
Kapitaladlıyapıtınınbirincicildininİngilizce
çevirisindedeimzasıbulunanMoore’un,1872
tarihliikinciAlmancabasımından
gerçekleştirdiğibuçeviri,Manifesto’nun1888
tarihliİngilizcebasımıile1890tarihliAlmanca
basımınınönsözlerindedebelirtildiğigibi,
Engelstarafındangözdengeçirildiktensonra
onaylanmışveyineEngelstarafındantarihsel
konularaaçıklıkgetirennotlareklenmiştir.
Engels,buİngilizcebasımdakibazınotları,
Manifesto’nun1890Almancabasımınada
aktarmıştır.
ElinizdekiTürkçeçeviri,tamotuzyılönce
yapıldığıiçin,CanYayınları’ndakibuyeni
basımınahazırlanırkenyenidengözden
geçirilmiş,Almancaaslıylakarşılaştırılarak
kimiterim,sözcükvedeyişlerinsağlaması
yapılmıştır.
Engels’inaçıklayıcınotlarınametin
boyuncasayfaaltlarındayerverilmiş,Türkiyeli
okurakolaylıksağlayacağınıdüşündüğümüz
kimiaçıklamalarveManifesto’nunAlmanca
aslıylaİngilizceçevirisiarasındakiufaktefek
farklılıklaraaçıklıkgetirennotlarisemetin
sonunaalınmıştır.Bunotlarınhazırlanmasında,
çeşitlikaynaklarınyanısıra,Cambridge
ÜniversitesiTarihFakültesiSiyasetBilim
BölümüveCambridge,King’sCollegeöğretim
üyesiGarethStedmanJones’un,2002yılında
PenguinBooks’tanyayımlananTheCommunist
Manifestoiçinkalemealdığıönsözvenotlardan
dayararlanılmıştır.
MarxveEngels’in,Komünist
Manifesto’nunAlmancavebaşkadillerdeki
sonrakibasımlarıiçinkalemealdıklarıönsözler
ise,değişenkoşullardayaptıklarıyeniaçıklama
vedeğerlendirmelerintarihselgelişimsüreci
içindeizlenebilmesinisağlamakamacıyla,ana
metninardındansunulmuştur.
ElinizdekiçeviriyiAlmancaaslıyla
karşılaştırmamızıolanaklıkılandeğerli
dostumuzAlpOrçun’ave“Sunu”daki
hukuksalbilgilerindoğruolarak
verilebilmesindeyardımlarınıesirgemeyen
değerlihukukçuFikretİlkiz’eteşekkür
borçluyuz.
CELÂLÜSTER-NURDERİŞ
KomünistManifesto
KomünistPartiManifestosu’nunŞubat1848
tarihliilkbasımınınbaşlıksayfası
Avrupa’yabirheyulakorkusalıyor:
Komünizmheyulası.Papa’sından
Çar’ına,Metternich’indenGuizot’suna,
FransızRadikallerindenAlman
polislerine,kocamışAvrupa’nıntekmil
güçodakları,buheyulayıdualarve
tütsülerlekovmakiçinkutsalbir
bağlaşmadaelelevermişbulunuyorlar.10
İktidardakihasımlarıncakomünistlikle
suçlanmamıştekbirmuhalefetpartisi
olmadığıgibi,kendineyöneltilen
komünistlikkaralamasını,gerek
kendindendahailericikarşıtlarına,gerek
gericipartileregerisingerifırlatmamıştek
birmuhalefetpartisideyoktur.
Bundanikisonuççıkmaktadır:
Birincisi,komünizmdahaşimdiden
Avrupa’nıntümdevletlerincebaşlıbaşına
birgüçolarakkabuledilmiş
bulunmaktadır.
İkincisi,Komünistlerin,görüşlerini,
amaçlarını,eğilimleriniaçıktanaçığatüm
dünyanıngözleriönünesermelerinin,bu
Komünizmheyulasımasalınadoğrudan
doğruyabirpartimanifestosuylayanıt
vermelerininzamanıgelipçatmıştır.
ÇeşitliuluslardanKomünistleriştebu
amaçlaLondra’dabirarayagelmişlerve
İngilizce,Fransızca,Almanca,İtalyanca,
FlamancaveDancayayımlanmaküzere
aşağıdakimanifestoyukaleme
almışlardır.
10.ÖzellikleOrtaveDoğuAvrupaülkelerindeki
tutucuvebaskıcıyönetimlerinvarlığınıkorumak,
devrimcigüçleribastırmaküzere26Eylül1815’te
kurulanKutsalBağlaşma’dansözediliyor.Bu
bağlaşmanınkurulmasınaRusÇarıI.Aleksandrve
AvusturyaDışişleriBakanıPrensKlemensvon
Metternichöncülüketmişlerdi.
FransızsiyasetadamıvetarihçiFrançoisGuizot
(1787-1874),1830’luve1840’lıyıllardaçeşitli
bakanlıklardabulunmuşvebaşbakanlıkyapmıştır.
1
BurjuvalarveProleterler*
Tümtoplumlarınbugünekadarkitarihi,**
sınıfsavaşımlarınıntarihidir.
Özgüryurttaşlarileköleler,patricilerile
plebler,toprakbeyleriiletoprakköleleri,lonca
ustaları***ileçıraklar,sözünkısasıezenlerile
ezilenlersüreklikarşıkarşıyagelmişler,her
seferindeyatoplumuntümdendevrimcibir
dönüşümeuğramasıylayadaçatışansınıfların
ortakyıkımıylasonuçlanan,kimizaman
gizlidengizliye,kimizamanaçıktanaçığa,ama
durdurakbilmeyenbirsavaşımiçinde
olmuşlardır.
Tarihindahaöncekiçağlarında,hemenher
yerde,çeşitlikatmanlarabölünmüşkarmaşık
birtoplumdüzeni,çokyönlübirtoplumsal
aşamasıralamasıgörürüz.EskiRoma’da
patriciler,11şövalyeler,plebler,12köleler;
ortaçağdafeodalbeyler,vasallar,13lonca
ustaları,kalfalar,çıraklar,toprakkölelerivebu
sınıflarınhemenhepsindedealtaşama
sıralamaları.
Feodaltoplumunyıkıntılarıarasındanboy
atıpyükselenmodernburjuvatoplumu,sınıf
çelişkileriniortadankaldırmışdeğildir.Modern
burjuvatoplumu,eskisınıflarınyerineyeni
sınıflar,eskibaskıkoşullarınınyerineyenibaskı
koşulları,eskisavaşımbiçimlerininyerineyeni
savaşımbiçimlerigetirmektenöteye
gitmemiştir.
Öteyandan,çağımızın,burjuvaçağının
ayırtedicibirözelliğivardır:Buçağ,sınıf
karşıtlıklarınıyalınlaştırmıştır.Bütünbir
toplum,ikibüyükkarşıtcepheye,birbiriyle
dolaysızcakarşıkarşıyagelenikibüyüksınıfa,
burjuvaziileproletaryayahergeçengündaha
fazlabölünmektedir.
Ortaçağıntoprakköleleriarasındaneneski
kentlerinayrıcalıklıkentlileridoğmuş,bu
kentlilerinarasındandaburjuvazininilk
tohumlarıfilizlenmiştir.
Amerika’nınkeşfi,ÜmitBurnu’nun
dolaşılması,yükselenburjuvaziyeyepyeni
alanlaraçmıştır.DoğuHindistanveÇin
pazarlarınınaçılması,Amerika’nın
sömürgeleştirilmesi,sömürgelerleyapılan
ticaret,değişimaraçlarınınvegenelolarak
mallarınçeşitlenmesi,ticaret,denizcilikve
sanayiyeogünekadargörülmemişbiritilim
sağlamış,böylelikletemellerisarsılanfeodal
toplumunbağrındakidevrimciöğenin
gelişmesinisağlamıştır.
Sanayiüretiminikapalıloncaların
tekelindetutanfeodalsanayisistemi,yeni
pazarlarıngittikçebüyüyengereksinimlerini
karşılayamazolmuş,onunyerinimanifaktür
sistemialmıştır.Loncaustaları,imalatçıorta
sınıf14tarafındanbirköşeyeitilmiştir;farklı
loncalararasındakiişbölümü,herbiratölyenin
kendiiçindekiişbölümükarşısındayokolup
gitmiştir.
Buarada,pazarlardurmadanbüyümüş,
talepdurmadanartmış,artıkmanifaktürbile
yetersizkalmayabaşlamıştır.İşteozaman,
buharvemakine,sanayiüretimindedevrim
yapmış,manifaktürünyerinidev,modern
sanayialmış,sanayiciortasınıfdayerinisanayi
milyonerlerine,devsanayiordularının
komutanlarına,modernburjuvalara
bırakmıştır.
Modernsanayi,Amerika’nınkeşfiyleyolu
açılandünyapazarınıkurmuş;bupazar
ticaretin,denizvekaraulaşımınınolağanüstü
birbiçimdegelişmesineyolaçmış;bugelişme
desanayininyayılmasınısağlamıştır.Sanayi,
ticaret,denizyollarıvedemiryolları
yaygınlaştıkçaburjuvazidegelişmiş,
sermayesiniartırmışveortaçağdanartakalan
tümsınıflarısahnearkasınaitmiştir.
Demekki,modernburjuvazininkendiside
uzunbirgelişmesürecinin,üretimvedeğişim
biçimlerindegerçekleşenbirdizidevrimin
ürünüdür.
Burjuvazi,gelişirkenattığıheradıma
uygundüşensiyasalbirilerlemedesağlamıştır.
Feodalaristokrasininegemenliğialtındaezilen
birsınıf,ortaçağkomününde****silahlıve
kendikendiniyönetenbirtoplulukolan;kimi
yerdebağımsızbirkentcumhuriyeti(İtalyave
Almanya’daolduğugibi),15kimiyerde
monarşininvergiödemekleyükümlü“Üçüncü
Tabaka”sını16oluşturan(Fransa’daolduğu
gibi);17dahasonralarıda,manifaktür
dönemindearistokrasiyekarşıbirdengeöğesi
olarakyarıfeodalyadamutlakmonarşiye
hizmetedenveaslındagenelolarakbüyük
monarşilerintemeltaşıolanburjuvazi,en
sonunda,modernsanayivedünyapazarının
oluşmasındanbuyanamoderntemsilîdevlette
siyasalegemenliğitekbaşınaelegeçirmiştir.
Moderndevletinyürütmegücü,tüm
burjuvazininortakişleriniyürütenbir
kuruldanbaşkabirşeydeğildir.
Burjuvazi,tarihselolarak,sonderece
devrimcibirroloynamıştır.
Burjuvazi,yönetimielegeçirdiğiher
yerde,tümfeodal,ataerkilvekırsalilişkilere
sonvermiştir.İnsanoğlunu“doğalefendileri”ne
bağlıkılançapraşıkfeodalbağlarıacımasızca
kesipatmış,insanlainsanarasındakatıksız
çıkardan,katı“nakitödeme”den18başkabir
bağbırakmamıştır.Dinselazgınlığın,soylu
tutkuların,sığduygusallığınenulu
coşkunluklarınıbencilçıkarcılığınbuzlu
sularındaboğmuştur.İnsanoğlununkişisel
değerinideğişimdeğerinedönüştürmüşveonca
kazanılmış,gerialınmazözgürlüğünyerineo
tek,vicdansızözgürlüğü,SerbestTicareti
geçirmiştir.Sözünkısası,dinselvesiyasal
aldatmacalarınpeçesiardınagizlenen
sömürününyerineçırılçıplak,utanmasız,
dolaysız,acımasızsömürüyügeçirmiştir.
Burjuvazi,bugünekadarelüstünde
tutulanveönlerindeyerlerekadareğilinen
mesleklerintümsaygınlığınıçekipalmış;
hekimide,avukatıda,rahibide,şairide,bilim
adamınıdakendiücretliemekçisiyapıp
çıkmıştır.
Burjuvazi,aileninduygusalpeçesiniçekip
indirmiş,aileilişkisinibasitparailişkisine
indirgemiştir.
Bujuvazi,ortaçağdagericilerinonca
hayranlıkduyduğukabagüçgösterisininnasıl
olupdaenuyuşukmiskinlikletambiruyum
içindeolduğunuaçığaçıkarmıştır.İnsan
uğraşınınneleryaratabileceğiniilkortaya
koyanburjuvaziolmuştur.Burjuvazi,Mısır
piramitlerinden,Roma’nınsukemerlerinden,
gotikkatedrallerdenkatkatüstünharikalar
yaratmış,birzamanlarıntümkavimgöçlerive
haçlıseferlerinigölgedebırakanseferler
gerçekleştirmiştir.
Burjuvazi,üretimaraçlarını,dolayısıyla
üretimilişkileriniveonlarlabirliktetoplumun
tümilişkilerinidurmadan
devrimcileştirmeksizinvarolamaz.Oysaeski
üretimbiçimlerininolduğugibikorunması,
dahaöncekitümsanayisınıflarınınilkvarlık
koşuluydu.Burjuvaçağınıdahaöncekitüm
çağlardanayırtedenözellik,üretimin
durmadandeğişipgelişmesi,tümtoplumsal
koşullarınaralıksızaltüstolması,bitmek
bilmeyenbirbelirsizlikveçalkantıdır.Tüm
kalıplaşmış,donupkalmışilişkiler,ardısıra
geleneskivesaygıdeğerönyargılarve
düşüncelerlebirliktesilinipgiderken,yeni
oluşanlardakemikleşmeyefırsatbulamadan
köhneleşir.Elletutulurnevarsauçupgider,
kutsalolanherşeyayaklaraltınaalınırve
sonundainsanoğluaklınıbaşınatoplayıp
yaşamınıngerçekkoşullarıvekenditürüyle
olanilişkileriyleyüzyüzegelmekzorunda
kalır.
Ürünleriiçindurmadangenişleyenbir
pazargereksinimi,burjuvaziyiyeryüzünün
dörtbiryanınasalar.Burjuvazininheryerde
yuvalanması,heryereyerleşmesi,heryerle
bağlantılarkurmasıgerekir.
Burjuvazi,dünyapazarınısömürerek
bütünülkelerdekiüretimvetüketimi
kozmopolitbirniteliğebüründürmüş;
sanayininüstündedurduğuulusalzemini
ayaklarınınaltındançekipalarakgericileriderin
biryasaboğmuştur.Eskidenkurulmuşolan
tümulusalsanayileryayıkıldıgittiyadaher
geçengünyıkılıpgidiyor.Bunlarınyerini,
kurulmalarıtümuygaruluslariçinbirölüm
kalımsorunuolupçıkanyenisanayiler;artık
yerlihammaddelerideğilde,enuzakyerlerden
sağlananhammaddeleriişleyensanayiler;
ürünleriyalnızcaüretilenülkededeğil,aynı
zamandadünyanındörtbiryanındatüketilen
sanayileralmaktadır.Ülkeiçindeüretilen
ürünlerinkarşıladığıeskigereksinimlerinyerini
deuzakdiyarveülkelerinürünlerinigerektiren
yenigereksinimlerinaldığıgörülmektedir.Eski
yerelveulusaliçekapanıklıkvekendikendine
yeterliliğinyeriniçokyönlüilişkilerve
ülkelerinevrenselkarşılıklıbağımlılığıalmış
bulunmaktadır.Üstelikyalnızcamaddi
üretimdedeğil,düşünselüretimdede.Tektek
uluslarındüşünselyaratılarıhepsininortak
malıolmaktadır.Ulusaltekyanlılıkvedar
kafalılıkhergeçengünbirazdaha
olanaksızlaşmakta,çoksayıdaulusalveyerel
edebiyattanbirdünyaedebiyatı19
doğmaktadır.
Burjuvazi,tümüretimaraçlarınınhızla
gelişmesi,ulaşımveiletişiminbüyükölçüde
kolaylaşmasısonucunda,tümulusları,dahası
enbarbarlarınıbileuygarlığınbağrına
çekmektedir.Mallarınucuzfiyatları,
burjuvazinintekmilÇinSeddi’niyerlebirettiği
vebarbarlarınyabancılarakarşıinatla
beslediklerinefretidizegetirdiğiağırtoplardır.
Burjuvazi,tümuluslarıyokolupgitmemek
içinburjuvaüretimbiçiminibenimsemeye
zorlamakta;onlarıkendisininuygarlıkadını
verdiğişeyikabullenmek,yaniburjuvalaşmak
zorundabırakmaktadır.Sözünkısası,burjuvazi
kendisuretindebirdünyayaratmaktadır.
Burjuvazi,köylerikentlerinegemenliği
altınasokmuştur.Çokbüyükkentleryaratmış,
kentlerinnüfusunukırsalnüfusaoranlabüyük
ölçüdeartırmış,böylecenüfusunhiçde
azımsanmayacakbirbölümünükırsalyaşamın
miskinliğindenkurtarmıştır.Tıpkıköyleri
kentlerebağımlıkıldığıgibi,barbarveyarı
barbarülkeleriuygarülkelere,köylüulusları
burjuvauluslara,Doğu’yudaBatı’yabağımlı
kılmıştır.
Burjuvazi,nüfusun,üretimaraçlarınınve
mülkiyetindağınıklığınahergeçengünbiraz
dahasonvermektedir.Nüfusubiraraya
getirmiş,üretimaraçlarınımerkezîleştirmiş,
mülkiyetibirkaçeldetoplamıştır.Buda
kaçınılmazolaraksiyasalmerkezîleşmeyi
getirmiştir.Çıkarları,yasaları,yönetimlerive
vergisistemleriayrıolanbirbirindenbağımsız
yadabirbirlerinegevşekbağlarlabağlı
eyaletler,tekbirhükümeti,ortakyasaları,
ortakbirsınıfçıkarı,ortaksınırlarıvetekbir
gümrükhattıbulunantekbirulusta
bütünleşmiştir.
Burjuvazi,henüzyüzyılıbilebulmayan
egemenliğisırasında,dahaöncekikuşakların
hepsindençokdahabüyükvegörkemliüretici
güçleryaratmıştır.Doğagüçlerinin
insanoğlununönündeboyuneğmesi,
makineler,kimyanınsanayivetarıma
uygulanması,buharlıgemi,demiryolları,
elektriklitelgraflar,koskocaanakaraların
ekilebilirkılınması,ırmaklarınulaşıma
açılması,mantargibibitendevnüfuslar–daha
öncekiçağlarda,toplumsalemeğinbağrında
böylesiüreticigüçlerinyattığınailişkinbir
önseziolsunvarmıydıacaba?
Demekki,burjuvazinintemeliüstünde
yükseldiğiüretimvedeğişimaraçlarıfeodal
toplumdaoluşmuştu.Buüretimvedeğişim
araçlarınıngelişimibelirlibiraşamaya
geldiğinde,feodaltoplumunüretimvedeğişim
koşulları,tarımvemanifaktürünfeodal
örgütlenmesi,özetlefeodalmülkiyetilişkileri,
gelişmişbulunanüreticigüçlereayak
uyduramamaklakalmamış,ayakbağıolup
çıkmıştı.Bunlarınsökülüpatılmaları
gerekiyorduveöyledeoldu.
Bunlarınyerini,kendisineuygunkılınmış
birtoplumsalvesiyasalyapıileburjuva
sınıfınınekonomikvesiyasalegemenliği
eşliğindeserbestrekabetaldı.
Bugündegözlerimizinönündebenzerbir
süreçyaşanmaktadır.Üretim,değişimve
mülkiyetilişkileriylemodernburjuvatoplumu,
odevüretimvedeğişimaraçlarınıortaya
çıkarmışolanbutoplum,büyüleryaparak
çağırdığıcehennemzebanilerineartıksöz
geçiremeyenbüyücüdenfarksızbirduruma
düşmüşbulunmaktadır.Onlarcayıldır,sanayi
veticaretintarihi,modernüreticigüçlerin
modernüretimkoşullarınakarşı,burjuvazinin
veonunegemenliğininvarlıkkoşullarıolan
mülkiyetilişkilerinekarşıbaşkaldırısının
tarihindenbaşkabirşeydeğildir.Dönem
dönemyinelenerek,herseferindebütünbir
burjuvatoplumununvarlığınıdahadaürkünç
birbiçimdetehlikeyedüşürenticari
bunalımlarıanımsatmakyeterlidir.Bu
bunalımlarsırasında,dönemdönem,yalnızca
eldekiürünlerinbüyükbirbölümüdeğil,aynı
zamandadahaönceyaratılmışüreticigüçlerin
büyükbirbölümüdeyokolur.Bubunalımlar
sırasında,dahaöncekiçağlardabirsaçmalık
olarakgörülebilecekbirsalgın,aşırıüretim
salgınıbaşgösterir.Toplumansızıngeçicibir
barbarlığageridönmüştür;sankibirkıtlık,
evrenselbiryıkımsavaşıtümgeçim
kaynaklarınınkökünükurutmuş,sanayive
ticaretyokedilmiştir.Peki,nedenböyleolur?
Çünküçokfazlauygarlık,çokfazlageçim
kaynağı,çokfazlasanayi,çokfazlaticaret
vardır.Toplumunbuyruğundakiüreticigüçler
artıkburjuvamülkiyetininkoşullarını
geliştiremezolmuşlardır;tamtersine,artık
kendileriniköstekleyenbukoşullaragöreçok
fazlagüçlenmişlerdir.Buayakbağlarından
kurtulurkurtulmazda,burjuvatoplumunu
allakbullakeder,burjuvamülkiyetinin
varlığınıtehlikeyeatarlar.Burjuva
toplumununkoşulları,doğurduğuzenginliği
kucaklayamayacakkadarsınırlıdır.Peki,
burjuvazibubunalımlarınüstesindennasıl
gelir?Biryandan,yığınlaüreticigücüzorlayok
ederek;öteyandanda,yenipazarlarele
geçirerekveeskipazarlarıdahadafazla
sömürerek.Başkabirdeyişle,dahayaygınve
dahayıkıcıbunalımlarınyolunuaçarakvebu
bunalımlarıönlemeninyollarınıtıkayarak.
Burjuvazininfeodalizmiyereçalarken
kullandığısilahlarbukezburjuvazinin
kendisineçevrilmiştir.
Amaburjuvazi,kendisineölümgetiren
silahlarıgeliştirmeklekalmamış,busilahları
kullanacakinsanları,modernişçisınıfını,
proleterleridevaretmiştir.
Burjuvazi,yanisermayenedenligelişirse,
ancakişbulduklarısüreceyaşayabilenveancak
emeklerisermayeyiartırdığısüreceişbulabilen
biremekçilersınıfıolanproletarya,modernişçi
sınıfıdaoölçüdegelişir.Kendileriniparça
parçasatmakzorundaolanemekçiler,bütün
ötekiticarimallargibi,birermetadırlar;o
yüzdende,rekabetalanındaolupbitenher
şeyin,piyasadakitümdalgalanmalarınetkisine
açıktırlar.
Makinelerinyaygınkullanımıveişbölümü
yüzünden,proleterlerinyaptığıiştümbireysel
niteliğini,dolayısıyladaişçiiçintümçekiciliğini
yitirmiştir.İşçimakineninbiruzantısıolup
çıkmıştır;ondanistenen,enbasit,entekdüze
veenkolayedinilirbirbeceridenbaşkabirşey
değildir.Demek,biremekçininüretim
maliyeti,nerdeysetümüyle,yaşayabilmesive
soyunusürdürebilmesiiçingerekligeçim
olanaklarıylasınırlıdır.Amabirmetanın,
dolayısıyladaemeğinfiyatı,20onunüretim
maliyetineeşittir.Onuniçin,yapılanişin
çekilmezliğiarttıkçaücretazalır.Dahası,
makinekullanımıveişbölümüarttıkça,çalışma
saatlerininuzamasıyla,belirlibirsüreiçinde
yapılmasıistenenişinartmasıyla,makinelerin
hızlanmasıylavb.birlikteişinyüküdeağırlaşır.
Modernsanayi,ataerkilustanınküçük
işliğinisanayicikapitalistinbüyükfabrikasına
dönüştürmüştür.Fabrikayadoldurulanemekçi
yığınlaraskerlergibiörgütlendirilmişler;sanayi
ordusununerleriolarak,kusursuzbirsubaylar
veçavuşlarhiyerarşisininkomutasıaltına
sokulmuşlardır.Emekçilerburjuvasınıfıve
burjuvadevletininköleleriolmaklakalmazlar;
hergün,hersaatmakinelertarafından,denetçi
tarafından,enbaştadaburjuvafabrikatörün
kendisitarafındanköleleştirilirler.Buzorbalık
biricikamacınınkazançolduğununedenliaçık
birbiçimdeortayakoyuyorsa,oölçüde
aşağılık,tiksinçvedayanılmazdır.
Kolemeğinigerektirenişlerdebecerive
gücüngerekliliğinedenliazalırsa,başkabir
deyişlemodernsanayinedenligelişirse,erkek
emeğininyerinioölçüdekadınveçocukemeği
alır.Artıkyaşvecinsiyetfarklılıklarınınişçiler
içinhiçbirayırtedicitoplumsalgeçerliği
kalmamıştır.Bütünişçiler,kullanımfiyatları
yaşvecinsiyetlerinegöredeğişenbirerişaleti
olupçıkmışlardır.
Emekçininfabrikatörtarafındansoyulması
ücretininnakitolaraködenmesiyletamamlanır
tamamlanmaz,burjuvazininbirbaşkakesimi,
evsahibi,dükkânsahibi,tefecivb.dörtbir
yandanonunüstünesaldırır.
Ortasınıfınalttabakaları–küçük
sanayiciler,tüccarlarverantiyeler,zanaatkârlar
veçiftçiler–biryandanküçüksermayeleri
modernsanayininyürütüldüğüboyutlar
karşısındayetersizkaldığıvebüyük
kapitalistlerlerekabetteyutulupgittikleriiçin,
biryandandaözelbecerileriyeniüretim
yöntemlerikarşısındadeğeriniyitirdiğinden,
yavaşyavaşproleterleşirler.Böyleceproletarya
saflarınahalkınbütünsınıflarındankatılımlar
olur.
Proletaryaçeşitligelişmeaşamalarından
geçer.21Dahadoğardoğmazkendini
burjuvaziyekarşısavaşımıniçindebulur.Bu
savaşımbaşlangıçtatektekişçilertarafından,
sonratekbirfabrikanınişçileritarafından,daha
sonradatekbirbölgedekiaynıişkolunda
çalışanişçilertarafından,kendilerinidolaysızca
sömürentektekburjuvalarakarşıyürütülür.
Bunlarsaldırılarınıburjuvaüretimkoşullarına
değil,doğrudandoğruyaüretimaraçlarına
yöneltir,emeklerinerakipçıkandışarıdan
alınmışmallarıkırıpdöker,makineleri
paramparçaeder,fabrikalarıateşeverir,
ortaçağemekçisininortadankalkankonumunu
zorlagerigetirmeyeçalışırlar.
Buaşamadaemekçiler,henüz,ülkenin
dörtbiryanınasavrulmuşvekendiiçlerindeki
rekabetyüzündenparçalanmış,dağınıkbir
yığındurumundadırlar.Kimiyerlerdedaha
derlitoplubirbütünoluşturuyorlarsa,bu,
henüzonlarınkendietkinbirleşmelerininbir
sonucudeğildir;kendisiyasalamaçlarını
gerçekleştirmekiçintümproletaryayıharekete
geçirmekzorundakalan,üstelikbunubirsüre
dahayapabilecekdurumdaolansınıfın,
burjuvazininbirliğininbirsonucudur.O
yüzden,proleterlerbuaşamadakendi
düşmanlarıyladeğil,düşmanlarının
düşmanlarıyla,mutlakmonarşininkalıntıları,
topraksahipleri,sanayiciolmayanburjuvalar,
küçükburjuvalarlasavaşırlar.Dolayısıyla,
bütünbirtarihselhareketiburjuvaziçekip
çevirmektedir;budurumdakazanılanherzafer
burjuvazininzaferidir.
Amasanayiningelişmesiylebirlikte,
proletaryayalnızcasayıcaçoğalmaklakalmaz,
dahabüyükyığınlarhalindebirarayagelir,
güçlenirvegücünündahafazlaayırdınavarır.
Makineleremeğintümfarklılıklarınıortadan
kaldırıpücretlerihemenheryerdeaynıdüşük
düzeyeindirdikçe,proletaryasaflarındaki
çeşitliçıkarlarveyaşamkoşullarıdagittikçe
eşitlenir.Burjuvalararasındadurmadan
büyüyenrekabetvebununsonucundaortaya
çıkanticaribunalımlar,işçilerinücretlerini
gittikçedahadeğişkenkılar.Makinelerin
durmadangelişmesi,üstelikgittikçedahahızlı
gelişmesi,işçileringeçiminigündengüne
güçleştirir;tektekemekçileriletektek
burjuvalararasındakiçatışmalargiderekiki
sınıfarasındakiçatışmaniteliğinebürünür.O
zaman,işçilerburjuvalarakarşıbirlikler
oluşturmayabaşlarlar;ücretlerinikorumakiçin
omuzomuzaverirler;zamanzamanmeydana
gelebilecekbuisyanlarahazırlıklıolabilmek
içinkalıcıbirliklerkurarlar.Busavaşımyeryer
ayaklanmalaradönüşür.
İşçilerinarasıraüstüngeldiklerideolur,
amabirsüreiçin.Savaşlarınıngerçekmeyvesi
hemenoandaeldeedilensonuçtadeğil,
işçileringittikçegenişleyenbirliğindedir.
Modernsanayitarafındanyaratılanvefarklı
bölgelerdekiişçilerinbirbirleriylebağlantı
kurmalarınısağlayanulaşımaraçlarıbubirliğe
yardımcıolur.Hepsideaynıniteliğitaşıyan
sayısızyerelsavaşımıülkeçapındatekbirsınıf
savaşımındaodaklandırmakiçingerekliolanda
bubağlantıdırişte.Amahersınıfsavaşımı
siyasalbirsavaşımdır.Veortaçağdaki
kentlilerinoberbatkarayollarıylaancakbirkaç
yüzyıldaulaşabildikleriobirliğe,modern
proleterlerbirkaçyıldaulaşırlar.
Proleterlerinbirsınıfolarak,bunun
sonucundadabirsiyasalpartiolarak
örgütlenmeleri,işçilerinkendiaralarındaki
rekabettarafındandurmadanbaltalanırsada,
herseferindedahagüçlü,dahasağlam,daha
görkemliolarakayağakalkar.Burjuvazinin
kendiiçindekibölünmelerdenyararlanarak,
işçilerinbelirliçıkarlarınınyasalolarak
tanınmasınısağlar.İngiltere’dekionsaatlik
işgünüyasasıböylegerçekleşmiştir.22
Bütünüylebakıldığında,eskitoplumun
sınıflarıarasındakiçatışmalar,proletaryanın
gelişmesürecinibirçokbakımdanhızlandırır.
Burjuvazikendini,ilkbaştaaristokrasiyle,
sonraburjuvazinin,çıkarlarısanayinin
gelişmesiyleuzlaşmazbiçimdeçelişen
kesimleriyleveherzamandayabancıülkelerin
burjuvazileriylesüreklibirsavaşıniçinde
bulur.Bütünbusavaşlarda,proletaryaya
başvurmak,ondanyardımistemek,dolayısıyla
daonusiyasetsahnesininiçineçekmek
zorundakalır.Böylece,siyasalbakımdan
eğitilmesinisağlayacakolanaklarıproletaryaya
kendieliylevermişolur;başkabirdeyişle,
proletaryayıburjuvaziyekarşısavaşacağı
silahlarladonatır.
Ayrıca,dahaöncedegördüğümüzgibi,
sanayiningelişmesiylebirlikteegemensınıfın
birçokkesimikendiniproletaryasaflarında
buluryadaenazındanvarlığıtehlikeyegirer.
Bukesimlerproletaryayayeniaydınlanmave
ilerlemeöğelerisağlarlar.
Sonunda,sınıfsavaşımınınbelirleyici
anınınyaklaştığızamanlarda,egemensınıf
içindeveaslındatümbireskitoplumiçinde
sürüpgidençözülmeodenlikeskinveçarpıcı
birniteliğebürünürki,egemensınıfınküçük
birkesimikendiniosınıftankoparırve
devrimcisınıfa,geleceğielindetutansınıfa
katılır.Böylece,birzamanlararistokrasininbir
kesiminasılburjuvazininsaflarınageçtiyse,bu
kezdeburjuvazininbirkesimi,özelliklede
burjuvaideologlarınıntarihinakışınıkuramsal
bakımdanbirbütünolarakkavramadüzeyine
erişmişbirkesimiproletaryanınsaflarınageçer.
Bugünburjuvaziylekarşıkarşıyagelen
tümsınıflararasında,gerçektendevrimciolan
biriciksınıfproletaryadır.Ötekisınıflar
modernsanayikarşısındagittikçegüçsüzdüşer
vesonundayokolupgider;proletaryaise
modernsanayininözelveözselürünüdür.
Küçükimalatçısı,küçüktüccarı,
zanaatkârıveçiftçisiylebütünbirortasınıf,
burjuvaziyekarşıancakortasınıfınkesimleri
olarakvarlığınıkoruyabilmekiçinsavaşım
verir.Oyüzdende,devrimcideğil,tutucudur.
Tutucunesöz,düpedüzgericidir,çünkü
tarihinçarkınıgeriyedoğrudöndürmeye
çalışır.Azıcıkdevrimciolmuşsa,
proleterleşmeküzereolduğuiçinolmuştur;bu
yönüyleşimdikiçıkarlarınıdeğil,gelecekteki
çıkarlarınısavunur;kendibakışaçısınıbiryana
bırakarakproletaryanınbakışaçısınıbenimser.
“Tehlikelisınıf”,toplumuntortusu,eski
toplumunenaltkatmanlarınıniçlerindendef
ettikleriokendiliğindençürüyüpgidenyığın,
zamanzamanbirproleterdevrimiylehareketin
içinesürüklenebilir;nevarki,içinde
bulunduğuyaşamkoşulları,buyığınıgerici
tertiplerinsatılıkaletiolmayaçokdahayatkın
kılar.
Proletaryanınyaşadığıkoşullarda,eski
toplumunyaşamkoşullarınınkırıntısıbile
kalmamıştır.Proleterinmülküyoktur;karısıve
çocuklarıylailişkisininburjuvaaileilişkileriyle
hiçbirortakyanıkalmamıştır;modern
sanayininİngiltere’deveFransa’da,Amerika’da
veAlmanya’dahepaynıolançalışmakoşulları,
yanisermayeninboyunduruğu,proleterde
ulusallığınzerresinibırakmamıştır.Proleter
için,hukukda,ahlakda,dinde,ardındabir
sürüburjuvaçıkarınınpusuyayattığıbirsürü
burjuvaönyargısındanbaşkabirşeydeğildir.
Bundanönceegemenliğielegeçirentüm
sınıflar,toplumuntümünükendimülkedinme
koşullarınabağımlıkılarak,eldeetmişoldukları
konumusağlamlaştırmayaçalışmışlardır.
Proleterlerisedahaöncekikendimülkedinme
biçimlerini,böylecedahaöncekibütünöteki
mülkedinmebiçimleriniortadan
kaldırmaksızıntoplumunüreticigüçlerinin
efendisiolamazlar.Proleterleringüvencealtına
alacaklarıyadasağlamlaştıracaklarıhiçbir
şeyleriyoktur;onlaradüşen,bireysel
mülkiyetindahaöncekitümgüvenlikve
güvenceleriniyoketmektir.
Bugünekadartarihtekitümhareketler,ya
azınlıkhareketleriyadaazınlıklarınyararına
hareketlerolmuşlardır.Proletaryahareketiise
eziciçoğunluğuneziciçoğunlukyararına
bağımsızhareketidir.Günümüztoplumunun
enaltkatmanıolanproletarya,resmîtoplumun
enüstkatmanlarıhavayasavrulmadansilkinip
ayağakalkamaz.
Proletaryanınburjuvaziyekarşısavaşımı,
özdedeğilsedebiçimde,ilkönceülkeölçeğinde
birsavaşımdır.Hiçkuşkuyokki,herülkenin
proletaryasıherşeydenöncekendi
burjuvazisiylehesaplaşmakzorundadır.
Proletaryanıngelişmesininengenel
evrelerinibetimlerken,günümüztoplumunda
hükümsürenazçokörtülüiçsavaştanyola
çıktık,busavaşınaçıktanaçığabirdevrim
olarakpatlakverdiğiveburjuvazininzor
yoluylaalaşağıedilmesininproletaryanın
egemenliğinintemelinioluşturduğunoktaya
kadargeldik.
Dahaöncedegördüğümüzgibi,bugüne
kadarkibütüntoplumbiçimleri,ezenveezilen
sınıflararasındakiçelişkiyedayanmıştır.Nevar
ki,birsınıfıezebilmekiçin,hiçdeğilsekölece
yaşayışınısürdürebileceğibelirlikoşulları
sağlamakgerekir.Toprakköleliğidöneminde
toprakkölesikendinikomünüyesikonumuna
yükseltmişti,tıpkıfeodalmutlakiyetin
boyunduruğualtındakiküçükburjuvanın
burjuvalığayükselmeyibaşardığıgibi.Modern
emekçiise,sanayiningelişmesiylebirlikte
yükseleceğiyerde,hergeçengünkendisınıfının
yaşamkoşullarınındahadaaltınadüşer,ele
güneavuçaçacakkadaryoksullaşır;üstelikbu
yoksulluk,nüfustanda,zenginliktendedaha
hızlıbüyür.İştebunoktada,burjuvazininartık
toplumdaegemensınıfolamayacağıvekendi
yaşamkoşullarınıtartışılmazbir
yasaymışçasınatoplumadayatamayacağı
apaçıkortayaçıkar.Burjuvaziartıkyönetmeye
yeterliklideğildir,çünkükölesinebukölelik
koşullarındakibiryaşamıbilesağlayamaz;
kölesininöylebirdurumadüşmesineyolaçar
ki,sonundakölesionubesleyeceğiyerde,o
kölesinibeslemekzorundakalır.Toplumartık
buburjuvazininegemenliğialtındayaşayamaz;
başkabirdeyişle,artıkburjuvazininvarlığı
toplumlabağdaşmaz.
Burjuvasınıfınınvarlıkveegemenliğinin
temelkoşulları,sermayeninoluşmasıve
büyümesidir;sermayeninkoşuludaücretli
emektir.Ücretliemeğinbiricikdayanağı,işçiler
arasındakirekabettir.Burjuvazininister
istemezilerlettiğisanayiningelişimi,işçilerin
kendiaralarındakirekabettendoğanbir
başınalıklarınınyerine,işçilerinelele
vermelerindendoğandevrimcibirliğinigeçirir.
İştebunedenle,modernsanayiningelişmesi,
burjuvazininüretimyaptığıveürünleri
sahiplendiğitemelintakendisiniburjuvazinin
ayaklarıaltındançeker.Oyüzden,burjuvazi
herşeydenöncekendimezarkazıcılarını
yetiştirir.23Burjuvazininçöküşüve
proletaryanınzaferiaynıölçüdekaçınılmazdır.
*Burjuvaziderken,toplumsalüretimaraçlarının
sahibiolanveücretliemekçiçalıştıranmodern
kapitalistsınıfdenmekisteniyor.Proletaryaderken
de,hiçbirüretimaracınasahipolmadıklarıiçin
ancakişgüçlerinisatarakyaşayabilenmodern
ücretliemekçilersınıfıdenmekisteniyor.(F.
Engels’in1888tarihliİngilizcebasımanotu.)
**Yanibütünyazılıtarih.Toplumuntarihöncesi,
yazılıtarihtenöncekitoplumsalörgütlenme
1847’dehemenhiçbilinmiyordu.Ozamandanbu
yana,Haxthausen,Rusya’daortaktoprakmülkiyeti
bulunduğunuortayaçıkardı;Maurer,bütüneski
Germenboylarınıntarihteyolaçıktıklarıtoplumsal
temelinortaktoprakmülkiyetiolduğunukanıtladı;
vegiderek,Hindistan’danİrlanda’yakadarher
yerdeköytopluluklarınıntoplumunilkelbiçimi
olduğuyadaolmuşolduğuanlaşıldı.Builkel
komünisttoplumuniçörgütlenmesi,tipik
biçimiyle,sonundaMorgan’ıngens’ingerçek
niteliğinivekabile’yleilişkisinikeşfetmesiyleaçıklığa
kavuştu.Builkeltopluluklarındağılıpgitmesiyle
birlikte,toplumöncefarklıveensonundada
uzlaşmazkarşıtlıktasınıflaraayrılmayabaşlar.Bu
dağılıpgitmesürecini,Ailenin,ÖzelMülkiyetinve
DevletinKökeniadlıyapıttaenbaşındanalarak
ortayakoymayaçalıştım.(F.Engels’in1888tarihli
İngilizcebasımanotu.)
***Loncaustası,birloncanınasalüyesidir;yanibir
loncanınbaşıdeğil,loncaiçindebirustadır.(F.
Engels’in1888tarihliİngilizcebasımanotu.)
****Fransa’dayeniyenioluşmaktaolankentler,
dahafeodalbeyleriveefendilerinden“Üçüncü
Tabaka”olarakyerelözerklikvesiyasalhaklarını
elegeçirmedenöncebile,kendilerine“komün”
adınıveriyorlardı.Genelolaraksöylenecekolursa,
burada,burjuvazininekonomikgelişmesiaçısından
tipikülkeolarakİngiltere,burjuvazininsiyasal
gelişmesiaçısındantipikülkeolarakdaFransa
alınmıştır.(Engels’in1888İngilizcebasımınanotu.)
11.EskiRoma’daayrıcalıklıyurttaşlarsınıfının
üyeleri.
12.EskiRoma’daayrıcalıklıpatricilerdışındakalan
yurttaşlar.
13.BatıAvrupafeodaltoplumunda,altbeyler.Üst
beykonumundakibirsüzereneverdiğihizmet
karşılığındagenelliklekendisinefief(dirlik)denen
birtoprakparçasıbırakılankişiler.
14.Almancaaslında“ortasınıf”değil,Mittelstand,
“ortatabaka”denmektedir.
15.Almancaaslında,“İtalyaveAlmanya’daolduğu
gibi”açıklamasıyoktur.
16.Fransa’da1789Devrimiöncesindekralın
çağrısıylatoplananveyasamayetkisiolmayangenel
meclis,États-Généraux,üçtoplumsaltabakanın
temsilcilerindenoluşuyordu.Buüçtoplumsal
tabaka,aristokratlar,ruhbanvebunlarındışında
kalanhalkkesimleriydi(tiersétat).Halkınbüyük
çoğunluğunutemsiledenTiersÉtat’nınHaziran
1789’daUlusalMeclis’edönüşmesiFransız
Devrimi’ninbaşlangıcıolmuştur.Ancaktiersétat
terimi,“üçüncütabaka”,“burjuvalar”anlamındada
kullanılmıştır.
17.Almancaaslında,“(Fransa’daolduğugibi”)
açıklamasıyoktur.
18.Burada,BüyükBritanyalıtarihçivedeneme
yazarıThomasCarlyle’a(1795-1881)bir
göndermedebulunuluyor.1830’larve1840’larda
BüyükBritanya’nınenönemlitoplumeleştirmeni
olanCarlyle,bireyciliğintümtoplumsalbağları
çözüpyoketmekteolduğunusöylemişti.
19.Weltliteratur,“dünyaedebiyatı”terimi,Alman
şair,oyunyazarıveromancıJohannWolfgangvon
Goethe’den(1749-1832)kaynaklanmıştır.
Goethe,yaşamınınsonyıllarında,özellikleulaşım
vebaskıolanaklarınıngörülmemişölçüdegelişmesi
karşısında,farklıdillerdekimetinleringittikçedaha
erişilebilirolması,ulusaledebiyatlararasındaki
ilişkileringüçlenmesi,ulusaledebiyatlarınbaşka
dillereçevrilerektümdünyayayayılması,tektek
edebiyatlararasındakiayrımlarınzamanlaortadan
kalkmasıanlamındaWeltliteraturterimini
kullanmıştı.
20.K.MarxveF.Engels,dahasonralarıkaleme
aldıklarıyapıtlarda,“emeğindeğeri”ve“emeğin
fiyatı”terimlerininyerine,dahadoğrubirerterim
olan“işgücünündeğeri”ve“işgücününfiyatı”(ilk
kezMarxtarafındankullanılmıştır)terimlerini
kullanmışlardır.
21.Proletaryanıngelişmeaşamalarınıortayakoyan
buparagraf,F.Engels’in1845’teyayımlanan
İngiltere’deEmekçiSınıfınDurumuadlıyapıtında
anlattıklarınınkısabirözetidir.
22.İngiltere’dedokumafabrikalarındaçalışan
kadınlarveçocuklariçingünlükçalışmasüresinin
onsaatlesınırlandırılması1847’deyasalaşmıştır.
23.MarxveEngels,Manifesto’dakibuünlü“kendi
mezarkazıcılarınıyetiştirenburjuvazi”imgesini
kullanırken,Proudhon’unbiryorumundan
esinlenmişyadabuyorumatepkigöstermiş
olabilirler.Proudhon,1840’tayayımlananMülkiyet
Nedir?adlıkitabındaşöyledemişti:“Mülkiyet
rejiminde,sanayininçiçekleriyalnızcacenaze
çelengiişlevigörür,işçiisekendiemeğiylekendi
mezarınıkazar.”
2
ProleterlerveKomünistler
Komünistlerinbirbütünolarak
proleterlerlenasılbirilişkisivardır?
Komünistler,ötekiişçisınıfıpartilerinin
karşısında,ayrıbirpartioluşturmazlar.
Komünistlerin,birbütünolarak
proletaryanınçıkarlarındanayrıvefarklıhiçbir
çıkarlarıyoktur.
Proletaryahareketinibiçimlendirmekve
kalıbasokmaküzerekendibaşlarınahiçbir
sekterilkekoymazlar.
Komünistler,ötekiişçisınıfıpartilerinden
yalnızcaşunoktalardaayrılırlar:1.Farklı
ülkelerinproleterlerininkendiülkelerindeki
savaşımlarında,hertürlüulusallıktanbağımsız
olarak,tümproletaryanınortakçıkarlarını
vurgularveöneçıkarırlar.2.İşçisınıfının
burjuvaziylesavaşımınıngeçmekzorunda
olduğuçeşitligelişimaşamalarında,herzaman
veheryerdebütünbirhareketinçıkarlarını
temsilederler.
Demekki,Komünistler,pratikteher
ülkeninişçisınıfıpartilerininenileriveen
kararlıkesimini,bütünötekikesimleriilerleten
kesiminioluşturduklarıgibi,kuramdada
proletaryanınbüyükçoğunluğunaoranla,
proletaryahareketininhangiyolda
yürüyeceğini,koşullarınıvesonundavaracağı
genelsonuçlarıaçıkseçikkavrama
üstünlüğünesahiptirler.
Komünistlerindolaysızereği,bütünöteki
proletaryapartilerinindolaysızereğiylebirdir:
proletaryanınbirsınıfolarakoluşması,
burjuvazininegemenliğininsonaerdirilmesi,
siyasaliktidarınproletaryatarafındanele
geçirilmesi.
Komünistlerinvardıklarıkuramsal
sonuçlar,kesinlikleherhangibirsözdegenel
reformcununuydurduğuyadakeşfettiği
düşünceleryadailkeleredayanmaz.
Bukuramsalsonuçlar,varolanbirsınıf
savaşımından,gözlerimizinönündesüreduran
tarihselbirharekettenkaynaklanansomut
ilişkilerigenelbirbiçimdedilegetirir.Varolan
mülkiyetilişkilerinesonverilmesi,asla
komünizminayırtediciözelliğideğildir.
Geçmiştekitümmülkiyetilişkileri,
tarihselkoşullarındeğişmesiylebirliktesürekli
olaraktarihselbirdeğişikliğeuğramıştır.
Örneğin,FransızDevrimi,feodal
mülkiyetinyerineburjuvamülkiyetini
geçirmiştir.
Komünizminayırtediciözelliği,genel
olarakmülkiyetesonvermekdeğil,burjuva
mülkiyetinesonvermektir.Amamodern
burjuvaözelmülkiyeti,sınıfçelişkilerine,
çoğunluğunazınlıktarafındansömürülmesine
dayananüretimveürünleriedinimsisteminin
ensonveenkusursuzifadesidir.
Oyüzden,Komünistlerinkuramıtekbir
tümcedeözetlenebilir:özelmülkiyetinortadan
kaldırılması.
BizKomünistler,insanınçalışmasının
meyvesiolanmülkükişiselolarakedinme
hakkınıortadankaldırmakiçinyanıp
tutuşmaklasuçlanıyoruz;mülkiyetin,hertürlü
kişiselözgürlük,etkinlikvebağımsızlığın
temeliolduğusöylenipduruyor.
Gecegündüzçalışarak,alınteridökerek,
çalışıpçabalayarakedinilmişmülktenmisöz
ediyorsunuz?Burjuvamülkiyetbiçiminden
öncekimülkiyetbiçimlerindenbiriolan,küçük
zanaatkârveküçükçiftçininmülkiyetimi
sözünüettiğiniz?Bunuortadankaldırmayahiç
gerekyokki;sanayiningelişmesionudaha
şimdidenbüyükölçüdeyoketmişbulunduğu
gibi,hergünyoketmeyidesürdürüyor.
Yoksamodernburjuvaözelmülkiyetinden
misözediyorsunuz?
Peki,ücretliemek,emekçiiçinbir
mülkiyetyaratırmı?Asla.Ücretliemek,
sermayeyaratır;başkabirdeyişle,ücretli
emeğisömürenvesömürülecekyenibirücretli
emeksunumumeydanagetirmeninkoşulları
olmaksızınçoğalamayanbirmülkiyetyaratır.
Bugünkübiçimiylemülkiyet,sermayeile
ücretliemekarasındakikarşıtlığa
dayanmaktadır.Şimdibukarşıtlığıikiyönüyle
inceleyelim.
Kapitalistolmak,üretimdesaltkişiselbir
konumadeğil,toplumsalbirkonumadasahip
olmakdemektir.Sermaye,ortaklaşabir
üründür;ancaktoplumunbirçoküyesinin,
birçoküyesinesöz,sonçözümlemedeancak
toplumuntümüyelerininortakuğraşıyla
ortayaçıkarılabilir.
Oyüzden,sermayeyalnızcakişiselbirgüç
değil,aynızamandatoplumsalbirgüçtür.
Onuniçindirki,sermayeortakmülkiyete,
toplumuntümüyelerininmülkiyetine
dönüştürüldüğüzaman,kişiselmülkiyet
toplumsalmülkiyetedönüştürülmüşolmaz.
Değişen,yalnızcamülkiyetintoplumsal
niteliğidir.Mülkiyetsınıfsalniteliğiniyitirir,o
kadar.
Gelelimücretliemeğe.
Ücretliemeğinortalamafiyatı,ücretinen
düşükdüzeyidir,başkabirdeyişleemekçinin
saltbiremekçiolarakvarlığınısürdürebilmesi
içinzorunluolangeçimolanaklarınıntutarıdır.
Buyüzdende,ücretliemekçininemeğiyle
kazandığı,kıtkanaatgeçinmesine,yaşamını
güçbelasürdürmesineancakyeter.Bizim,
emeğinürünlerininkişiselolarakelde
edilmesini,insanlarınyaşamlarını
sürdürmeleriniveçoğalmalarınısağlayanve
başkalarınınemeğinibuyrukaltınaalmayı
olanaklıkılacakenküçükbirfazlalık
getirmeyenbuedinimiortadankaldırmakgibi
birniyetimizyok.Bizimortadankaldırmak
istediğimiztekbirşeyvar,oda,bumülk
edinmenin,emekçininyalnızcasermayeyi
artırmakiçinyaşamasınaolanaktanıyan,ancak
egemensınıfınçıkarınıngerektirdiğiölçüde
yaşamasınaizinverenacımasızkarakterini
ortadankaldırmak.
Burjuvatoplumunda,canlıemek,
biriktirilmişemeğiartırmanınbiraracından
başkabirşeydeğildir.Komünisttoplumdaise,
biriktirilmişemek,emekçininyaşamını
genişletmenin,zenginleştirmenin,geliştirmenin
biraracıdır.
Demek,burjuvatoplumundageçmişin
bugünübuyruğualtınaalmasınakarşılık,
komünisttoplumdabugüngeçmişibuyruğu
altınaalır.Burjuvatoplumundasermayehem
bağımsızdır,hemdebireyselliğivardır;yaşayan
insanisehembağımlıdır,hemdebireysellikten
yoksundur.
Burjuvalarabakılırsa,budurumun
ortadankaldırılması,bireyselliğinve
özgürlüğünortadankaldırılmasıdır!Doğrudur.
Amaç,hiçkuşkusuz,burjuvabireyselliğini,
burjuvabağımsızlığınıveburjuvaözgürlüğünü
ortadankaldırmaktır.
Günümüzünburjuvaüretimkoşullarında,
özgürlükdenirken,serbestticaret,serbestalım
satımdenmekistenmektedir.
Amaalımsatımortadankalkarsa,serbest
alımsatımdaortadankalkar.Serbestalım
satımlailgilibulaflarveburjuvazimizingenel
olaraközgürlükleilgilibütünöteki“gözüpek
sözleri”,ancakortaçağınkısıtlanmışalım
satımı,ortaçağınelikolubağlıtacirleri
karşısındabiranlamtaşır;yoksaalımsatımın
yadaburjuvaüretimkoşullarınınve
burjuvazininkendisininkomünizmceortadan
kaldırılmasıkarşısındahiçbiranlamtaşımaz.
Özelmülkiyetesonvermekistememiz
karşısındadehşetekapılıyorsunuz.Oysasizin
bugünkütoplumunuzda,özelmülkiyethalkın
ondadokuzuiçindahaşimdidenyokedilmiş
bulunuyor;özelmülkiyetinbiravuçinsaniçin
varolmasınınteknedeni,oondadokuziçinhiç
varolmamasıdır.Demekki,sizbizi,ancakve
ancaktoplumunçokbüyükçoğunluğunda
olmamasıkoşuluylavarolabilenbirmülkiyet
biçiminesonvermekistemeklesuçluyorsunuz.
Uzunsözünkısası,bizi,sizin
mülkiyetinizesonvermekistemekle
suçluyorsunuz.Tamüstünebastınız;bizim
istediğimiziştetamdabu.
Emekartıksermayeye,parayayada
toprakgelirine,tekelleştirilebilecekbir
toplumsalgücedönüştürülemezolduğunda;
başkabirdeyişle,bireyselmülkiyetartık
burjuvamülkiyetine,sermayeye
dönüştürülemezolduğuanda,bireyselliğinde
ortadankalkacağınısöylüyorsunuz.
Ozaman,“birey”derken,burjuvadan,orta
sınıfmülksahibindenbaşkasını
kastetmediğiniziitirafetmenizgerekir.Vebu
kişigerçektendesilinipatılmalıdır,hemdebir
dahagerigelmemecesine.
Komünizm,toplumunürünlerinimülk
edinmegücündenyoksunkılmaz;böylesibir
mülkedinmeyoluylabaşkalarınınemeğini
boyundurukaltınaalmagücündenyoksun
kılar,okadar.
Birde,özelmülkiyetortadankaldırılırsa,
tümişlerdurur,hepimizinüstünebir
tembellikçökerdiyeitirazdabulunuluyor.
Öyleolsaydı,burjuvatoplumusırf
aylaklıkyüzündençoktansilinipgitmişolurdu;
çünkübutoplumunçalışanüyelerihiçbirşey
eldeedemezken,herşeyieldeedebilenüyeleri
hiççalışmamaktadırlar.Buitiraztümüyle,
“sermayediyebirşeyolmayıncaücretliemek
diyebirşeydeolamaz”genellemesininbir
tekrarındanbaşkabirşeydeğildir.
Maddiürünlerinkomünisttarzda
üretilmesiveedinilmesikonusundaileri
sürülenbütünitirazlar,düşünselürünlerin
komünisttarzdaüretilmesiveedinilmesi
konusundadaönesürülmüştür.Burjuvanın
gözünde,sınıfmülkiyetininortadankalkması
nasılüretiminkendisininortadankalkmasıise,
sınıfkültürününortadankalkmasıdatüm
kültürünortadankalkmasıdır.
Burjuvanınyitipgidecekdiyekaralar
bağladığıkültür,büyükçoğunlukiçin
makineleşmeküzereeğitilmektenbaşkabirşey
değildir.
Amabizimburjuvamülkiyetineson
vermeisteğimize,kendiburjuvaözgürlük,
kültür,hukukvb.kavramlarınızaçısından
bakacaksanız,bizimlehiçtartışmayın.Sizin
kendidüşüncelerinizbile,burjuvaüretiminiz
veburjuvamülkiyetinizinkoşullarınındoğal
birsonucundanbaşkabirşeydeğildir;tıpkı,
hukukbiliminizin,sizinsınıfınızınherkese
uygulananbiryasayadönüştürülmüş
iradesinden,temelniteliğiveyönelimisizin
sınıfınızınekonomikvaroluşkoşullarınca
belirlenmişbiriradedenbaşkabirşeyolmadığı
gibi.
Sizi,bugünküüretimtarzınızvemülkiyet
biçiminizdenkaynaklanantoplumsalbiçimleri
–üretimingelişimsürecindeortayaçıkanve
ortadankalkantarihselilişkiler–doğanınve
aklınölümsüzyasalarınadönüştürmeye
zorlayanbencilyanılgı,kendinizdenöncekitüm
egemensınıflarlapaylaştığınızbiryanılgıdır.
Eskimülkiyetsözkonusuolduğundatüm
açıklığıylagörebildiğiniz,feodalmülkiyetsöz
konusuolduğundakabulettiğinizşeyi,belliki
kendiburjuvamülkiyetbiçiminizegelince
kabuletmeyeyanaşamıyorsunuz.
Aileninortadankaldırılması!
Komünistlerinbuyüzkızartıcıönerisi
karşısında,enköktencikişilerinbilekan
beyninesıçrıyor.
Peki,bugünküaile,burjuvaailesihangi
temeledayanmaktadır?Sermayeye,özel
kazanca.Buaile,tamanlamıylagelişmiş
biçimiyle,yalnızcaburjuvaziiçindevardır.
Amabudurum,aileninproleterlerarasında
nerdeysehiçbulunmamasıveaçıktanaçığa
fuhuşlabütünlenmektedir.Bütünleyicisiyok
olupgittiğizamanisteristemezburjuvaailesi
deyokolupgidecekvesermayeninortadan
kalkmasıylabirlikteherikisideortadan
kalkacaktır.
Bizi,çocuklarınanababalarıtarafından
sömürülmelerinesonvermekistemeklemi
suçluyorsunuz?Busuçkabulümüzdür.
Amaaileeğitimininyerinetoplumsal
eğitimigeçirmeklebağlarınenkutsalınıyok
ettiğimizimisöyleyeceksiniz?
Yasizineğitiminiz!Odatoplumsaldeğil
mi,onudaeğitiminizindayandığıtoplumsal
koşullar,toplumunokullarvb.aracılığıyla
dolaylıdolaysızmüdahalesibelirlemiyormu?
ToplumuneğitimemüdahalesiniKomünistler
icatetmediki;Komünistlerintekistediği,bu
müdahaleninniteliğinideğiştirmekveeğitimi
egemensınıfınetkisindenkurtarmak.
Modernsanayininetkisiyleproleterler
arasındakitümailebağlarıkopup
parçalandıkça,proleterlerinçocuklarıalınıp
satılanbasitbirermalaveişaracına
dönüştükçe,burjuvazininaileveeğitime
ilişkin,anababaileçocukarasındakikutsal
ilişkiyeilişkinyapmacıklıövgüleribirkatdaha
iğrençleşmektedir.
Tümburjuvazi,amasizKomünistler
kadınlarıdaortaklaşakılacaksınız,diyebir
ağızdanyaygarayıbasmaktadır.24
Burjuvanıngözünde,karısı,birüretim
aracındanbaşkabirşeydeğildir.Oyüzdende,
üretimaraçlarınınortaklaşakullanılacağını
duyarduymazvarabildiğiteksonuç,kadınların
daortaklaşakullanılacağıolmaktadır.
Asılamacın,kadınlarıbasitbirerüretim
aracıolmaktançıkarmakolduğu,burjuvanın
aklınınucundanbilegeçmemektedir.
Kaldıki,burjuvalarımızın,kadınların
Komünistlertarafındanaçıkçaveresmen
ortaklaşakılınacağınıilerisürerekpekerdemli
biröfkeyekapılmalarındandahagülünçbirşey
olamaz.Komünistlerinkadınlarınortaklaşa
kullanımınıgetirmelerinegerekyokki;eneski
çağlardanbuyanavarolanbirşeybu.
Burjuvalarımız,ortamalıfahişeleribir
yanabırakalım,yanlarındaçalışanproleterlerin
karılarıvekızlarınıdilediklerigibikullanmakla
dayetinmezler,birbirlerininkarılarını
ayartmaktanbüyükbirzevkalırlar.
Aslında,burjuvaevliliği,evlikadınların
ortaklaşakullanıldığıbirsistemdir;oyüzden,
Komünistler,olsaolsa,kadınlarınortaklaşa
kullanımınıikiyüzlülüklegizlenenbirşey
olmaktançıkarıpaçıkçameşrulaştırmak
istemeklesuçlanabilirler.Kaldıki,bugünkü
üretimsistemininortadankaldırılmasıyla
birlikte,kadınlarınbusistemdenkaynaklanan
ortaklaşakullanımının,başkabirdeyişleaçıkve
gizlifuhuşundaortadankalkacağıaçıktır.
Komünistler,ayrıca,ülkelerive
milliyetleriortadankaldırmakistemeklede
suçlanmaktadırlar.
İşçilerinülkesiyoktur.Sahipolmadıkları
birşeyionlardanalamayızki.Proletaryaher
şeydenöncesiyasalüstünlüğüelegeçirmek,
ulusaönderlikedensınıfdurumunagelmek,
kendiniulusunkendisikılmakzorunda
olduğundan,sözcüğünburjuvaanlamında
değilsebileulusaldır.
Burjuvaziningelişmesi,ticaretözgürlüğü,
dünyapazarı,üretimtarzınınveonadenk
düşenyaşamkoşullarınınaynılaşması,ulusal
farklılıklarınvehalklararasındakikarşıtlıkların
hergeçengünbirazdahayokolmasınayol
açmaktadır.
Proletaryanınüstünlüğüelegeçirmesi,
bunlarındahadabüyükbirhızlayokolmasını
sağlayacaktır.Enazındanöndegelenuygar
ülkelerinortakeylemi,proletaryanın
kurtuluşununilkkoşullarındanbiridir.
İnsanıninsantarafındansömürülmesi
ortadankaldırıldığıölçüde,birulusunbaşkabir
ulustarafındansömürülmesideortadan
kaldırılmışolacaktır.Ulusuniçindekisınıflar
arasındakikarşıtlıkortadankalktığıölçüde,bir
ulusunbaşkabirulusabeslediğidüşmanlıkda
sonbulacaktır.
Komünizmedinsel,felsefivegenelolarak
ideolojikaçıdanyöneltilensuçlamalarınciddiye
alınacakbiryanıyoktur.
İnsanınmaddi25yaşamkoşullarında,
toplumsalilişkilerindevetoplumsalyaşamında
gerçekleşenherdeğişikliklebirlikte
düşünceleri,görüşleriveanlayışının,tek
sözcüklebilincinindedeğişikliğeuğradığını
anlayabilmekiçinçokderinbirkavrayışmı
gerekir?
Düşüncetarihi,maddiüretimdeğiştiği
ölçüdedüşünselüretiminniteliğininde
değiştiğinikanıtlamıyordaneyikanıtlıyor
acaba?Herçağınegemendüşünceleri,her
zamanoçağınegemensınıfınındüşünceleri
olmuştur.
Toplumdadevrimyaratandüşüncelerden
sözedilirkensöylenmekistenen,eskitoplumun
bağrındayenibirtoplumunöğelerininfilizlenip
boyatmasıveeskiyaşamkoşullarınınsilinip
gitmesiylebirlikteeskidüşüncelerindesilinip
gitmesidir.
Eskildünyaölümdöşeğindecan
çekişirken,Hıristiyanlıkeskildinlerialtetmiş
bulunmaktaydı.Hıristiyanlıkdüşünceleri18.
yüzyıldaakılcıdüşüncelere26yenik
düştüğündeise,feodaltoplumodönemin
devrimciburjuvazisinekarşıcanhavliyleölüm
kalımsavaşıvermekteydi.Dinvevicdan
özgürlüğünüsavunandüşünceler,serbest
rekabetinbilgi27alanındakiüstünlüğününbir
yansımasındanbaşkabirşeydeğildi.
Denecektirki:“Dinsel,ahlaki,felsefive
hukukidüşünceler,tarihingelişimsüreci
içindehiçkuşkusuzdeğişikliğeuğramıştır.
Amadin,ahlak,felsefe,siyasetbilimive
hukuk,budeğişikliğekarşınyinedeayakta
kalmıştır.
“Kaldıki,tümtoplumbiçimlerindeortak
olanözgürlük,adaletvb.gibiölümsüzdoğrular
vardır.Oysakomünizmbütünbunlarıyenibir
temeldeoluşturacağıyerde,ölümsüzdoğruları
ortadankaldırır,bütünbirdinivebütünbir
ahlakıortadankaldırır;dolayısıylada,geçmişin
bütüntarihseldeneyimineaykırıdavranmış
olur.”
Busuçlamanedemeyegeliyor?Geçmişin
tümtoplumlarınıntarihi,sınıfkarşıtlıklarının,
değişikçağlardadeğişikbiçimlerebürünen
karşıtlıklarıngelişmesindenbaşkabirşey
değildir.
Amabukarşıtlıklarhangibiçime
bürünmüşolursaolsun,tümgeçmişçağlariçin
ortakbirolguvardır;oda,toplumunbir
bölümününötekibölümünüsömürmesidir.28
Öyleyse,gösterdiğiolancaçeşitlilikvefarklılığa
karşıngeçmişçağlarıntoplumsalbilincinin,
ancaksınıfkarşıtlıklarıtümdenortadankalktığı
zamantümüylesilinipgidecekbazıortak
biçimleryadageneldüşünceleriçersindeyol
almasınınşaşılacakbiryanıyoktur.
Komünistdevrim,gelenekselmülkiyet
ilişkilerindenenköktenkopuştur;ozaman,
komünistdevrimingelişmesinin,geleneksel
düşüncelerdendeenköktenkopuşuiçermesine
hiçşaşmamakgerekir.
Amaburjuvalarınkomünizmeitirazlarını
artıkbiryanabırakalım.
Yukarıdagördüğümüzgibi,işçisınıfının
devrimdeatacağıilkadım,proletaryayıegemen
sınıfdurumunagetirmek,demokrasisavaşını
kazanmaktır.
Proletarya,siyasalegemenliğini,sermayeyi
burjuvazininelindengidereksöküpalmak,tüm
üretimaraçlarınıdevletin,yaniegemensınıf
olarakörgütlenmişproletaryanınelinde
toplamakveüretimgüçlerinintoplamınıelden
geldiğincehızlıbirbiçimdeartırmakiçin
kullanacaktır.29
Hiçkuşkuyokki,başlangıçta,mülkiyet
haklarıveburjuvaüretimkoşullarınızorla
ayaklaraltınaalmaksızın;dolayısıylada
ekonomikbakımdanyetersizvesavunulamaz
gibigörünen,amahareketinakışıiçinde
kendileriniaşan,eskitoplumdüzeninidahada
fazlaayaklaraltınaalmayıgerektiren30ve
üretimbiçiminitümdendevrimcileştirmek
açısındankaçınılmazolanbazıönlemler
almaksızınbunugerçekleştirmekolanaksızdır.
Hiçkuşkusuz,buönlemlerherülkede
farklıolacaktır.
Amayinede,aşağıdakiönlemlerenileri
ülkelerdeçokgenelolarakuygulanabilecektir:
1.Toprakmülkiyetininkaldırılmasıveher
türlütoprakgelirininkamuyararına
kullanılması.
2.Ağırbirartanoranlıvergi.31
3.Hertürlümirashakkının
kaldırılması.32
4.Tümgöçmenlerveasilerinmülküneel
konması.
5.Kredilerin,devletsermayesiyleişletilen
vekesinbirtekeluygulayanbirulusalbanka
aracılığıyladevletelindetoplanması.
6.Haberleşmeveulaştırmaaraçlarının
devletelindetoplanması.
7.Devleteaitfabrikalarveüretim
araçlarınınçoğaltılması;çoraktoprakların
tarımaelverişlidurumagetirilmesive
topraklarınortakbirplanuyarıncaıslah
edilmesi.
8.Herkesiçineşitiştaahhüdü.Özellikle
tarımdasanayiordularınınoluşturulması.
9.Tarımınsanayiişletmeleriyle
birleştirilmesi;bütünülkededahadengelibir
nüfusdağılımısağlanarak33kentileköy
arasındakiayrımın34giderekortadan
kaldırılması.
10.Tümçocuklariçindevletokullarında
parasızeğitim.Çocuklarınbugünkübiçimiyle
fabrikalardaçalışmalarınasonverilmesi.
Eğitiminsanayiüretimiyle35uyumiçinde
yürütülmesi,vb.,vb.36
Gelişimsüreciiçinde,sınıfayrımları
ortadankalktığıvetümüretimtümulusun
enginbirliğininelindetoplandığızaman,kamu
iktidarıdasiyasallığınıyitirecektir.37Siyasal
iktidardenenşey,birsınıfınbaşkabirsınıfı
ezmektekullandığıörgütlügüçtenbaşkabir
şeydeğildir.Proletarya,burjuvaziyekarşı
verdiğisavaşımda,koşullarındayatması
sonucundabirsınıfolarakörgütlenmek
zorundakalacağına,devrimyaparakkendini
egemensınıfkılacağınaveböylelikleeski
üretimkoşullarınızoryoluylasilipatacağına
göre,ozamanbueskiüretimkoşullarıyla
birliktesınıfkarşıtlıklarınınvegenelolarak
sınıflarınvarlıkkoşullarınıdasilipatmış38ve
böyleliklebirsınıfolarakkendiegemenliğinede
sonvermişolacaktır.
Ozaman,sınıflarıvesınıfkarşıtlıklarıyla
birlikteeskiburjuvatoplumununyerini,
toplumunherbirüyesininözgürce
gelişmesinintoplumuntümününözgürce
gelişmesininkoşuluolduğubirbirlikalacaktır.
24.Komünizmin“kadınlarınortaklaşalığı”ile
bağlantılandırılmasıEskiYunan’dançıkarılmıştır.
Platon(MÖ428/427-MÖ348/347),Devlet’te,
öğretmeniSokrates’inağzından,insansoyunun
geliştirilmesineilişkinbirprogramsavunuyordu.
Buprogram,çiftleşmenindenetlenmesinive
çocuklaraortaklaşabakılmasınıdaiçeriyordu;
böylece,annelik,kadınlarınyurttaşlıkveaskerlik
görevleriniyerinegetirmeleriniengellemeyecekti.
Kadınlarbekçisınıfınbirbölümünü
oluşturabilecekveerkeklerleaynıkültürelve
askerîeğitimialabileceklerdi.Kentdevletinin
bekçileri,aileyiortadankaldırarak,kendileritekbir
büyükaileoluşturacaklardı.Platon,bugörüşünü,
bitiremediğisonyapıtıYasalar’dadayinelemiştir.
“Kadınlarınortaklaşalığı”nailişkinbenzergörüşler
KynikyaşambiçimininöncülerindenDiogenes
(MÖ412-MÖ320)vestoacıfelsefeninkurucusu
Zenon(MÖ495-MÖ430)tarafındandaortaya
atılmıştır.
Tertullianus(155/160-220’densonra)gibierken
dönemHıristiyanilahiyatçıları,birbirlerinekardeş
gibidavranmalarınınveherşeyeortaklaşasahip
olmalarının,kadınlarınortaklaşalığınıdakapsadığını
yadsımayazorlanmışlardır.Busuçlama16.yüzyıl
Reformhareketidönemindeyenidenbaş
göstermişvebiryüzyıldanfazlabirzamanboyunca
AnabaptistlerevedahabaşkaköktenciProtestan
mezheplerineyöneltilmiştir.Protestan
Reformu’nunöndegelenköktenci
temsilcilerindenolmaklabirliktesonradan
Luther’inöğretisindenayrılan;Hıristiyanlık
düşmanısaydığı“dünyayönetimi”nin,Tanrı’nın
aracısısıradaninsanlartarafındanergeç
yıkılacağına,malsızmülksüzsıradaninsanların,
bozulmamışmasumiyetleriyleTanrı’nıniradesini
yerinegetireceğineinandığıiçin,1524’tekiKöylü
Ayaklanması’nınönderleriarasınakatılanve
sonradanMarxçılartarafındansınıfsıztoplum
savaşımınınhabercisisayılanThomasMünzer’in,
1525’tetutuklandığında,işkencealtında
Anabaptistlerinherşeyinortaklaşakullanılması
gerektiğineinandıklarınıitirafettiğisöylenmiştir.
Sonolarak,sözkonususuçlama,1820’lerve
1830’lardasosyalizminerkendönem
savunucularınadayöneltilmiştir.Bunlarınbaşında,
ücretliemeğiolduğukadartekeşliliğideeleştiren
FransıztoplumkuramcısıCharlesFourier
geliyordu.İngiltere’deOwencılarınortayaattığı
savlar,kadınlaerkeğineşitliğindeveboşanmanın
yasalarlakolaylaştırılmasındaodaklanıyordu.
Fransa’da,Hıristiyansosyalizmininkurucularından
Saint-Simon’unenyakıntilmiziOlindeRodrigues,
Saint-Simon’unölümdöşeğinde,“erkekilekadının
toplumsalbireyioluşturduğunu”söylediğiniileri
sürmüştü.Saint-Simon’un1825Mayısı’nda
ölümününardından,artıkdinselözellikler
kazanmayabaşlayanhareketin“yücebabaları”
olarakortayaçıkanBarthélemy-ProsperEnfantin
veSaint-AmandBazard,kadınınkocasınıneşiti
olması,tapınak,devletveaileninüçlüişlevinin
uygulanmasınakocasıylaortakedilmesigerektiğini,
ogünekadaryalnızcaerkekolarakdüşünülen
toplumsalbireyinogündensonrahemerkek,
hemdekadınolacağınısavunduklarını
açıklamışlardı.
Görüldüğügibi,1840’lardakimiburjuva
ideologlarınınkomünistlereyönelttiği“Sizkadınları
daortaklaşakılacaksınız”suçlaması,geçmişte,şuya
dabubiçimdekadınlarıntoplumdakiyerinin
iyileştirilmesini,dahasıkadınlaerkeğineşitliğini
savunanbirçokdüşünürvesiyasalhareketede
yöneltilmişti.
25.“Maddi”sözcüğüManifesto’nunAlmanca
aslındayoktur.
26.Almancabasımlarda,“akılcıdüşünceler”yerine
“aydınlanmadüşünceleri”denmiştir.
27.1848Almancabasımında,“bilgi”değil,“vicdan”
denmektedir.1872,1883ve1890Almanca
basımlarındaise,İngilizcebasımdakigibi“bilgi”
sözcüğükullanılmıştır.
28.“İnsanıninsantarafındansömürülmesi”
deyimi,ilkkezSaint-Simonculartarafından
kullanılmıştı.
29.Marx,busüreçiçinsonradan“proletarya
diktatörlüğü”teriminikullanmıştır.Marx,1852’de,
kendikatkısının,1)sınıflarınvarlığınınüretimin
gelişmesindekibazıtarihselevreler’ebağlıolduğunu;
2)sınıfsavaşımınınkaçınılmazolarakproletarya
diktatörlüğü’nevardığını;3)budiktatörlüğün
kendisinin,tümsınıflarınortadankaldırılışı’nave
sınıfsızbirtoplum’ageçiştenötebirşeyolmadığını
göstermekolduğunusöylemişti.(Marx’ın
Weydemeyer’eMektubu,5Mart1852.)
30.Almancaaslında,“eskitoplumdüzeninidaha
dafazlaayaklaraltınaalmayıgerektiren”sözleri
yoktur.
31.Vergilendirilendeğer,yanimatrahyükseldikçe
vergioranınındayükseldiğivergisistemi.
32.Mirashakkınınkaldırılması,Saint-Simoncuların
savunduklarıtemelgörüşlerdenbiriydi.
33.Almancaaslında,“bütünülkededahadengeli
birnüfusdağılımısağlanarak”sözleriyoktur.
34.1848Almancabasımında,“ayrım”değil,
“çelişkiler”denmektedir.1872,1883ve1890
tarihliAlmancabasımlarındaise,İngilizcebasımda
olduğugibi“ayrım”sözcüğükullanılmıştır.
35.Almancaaslında,“sanayiüretimi”değil,“maddi
üretim”denmektedir.
36.Budüşünce,19.yüzyılbaşlarında
gerçekleştirdiğiprojelerlebüyüketkiuyandıran
öncüütopyacısosyalistRobertOwen’dan(1771-
1858)alınmıştır.
37.Almancabasımlarda,“tümulusunenginbirliği”
yerine“birleşmişbireyler”denmektedir.
38.1872,1883ve1890Almancabasımlarında,
“sınıfkarşıtlıklarınınvegenelolaraksınıflarınvarlık
koşullarınıdasilipatmış”değil,“sınıfkarşıtlıklarının
varlıkkoşullarınıvegenelolaraksınıflarıdasilip
atmış”denmektedir.1848Almancabasımındaise
İngilizceçeviriyleaynıifadekullanılmıştır.
3
SosyalistveKomünistLiteratür
I.GericiSosyalizm
a.FeodalSosyalizm
Fransaveİngiltere’ninaristokrasileri,
tarihselkonumlarındanötürü,modernburjuva
toplumunakarşırisalelerkalemealmaya
girişmişlerdir.Buikiaristokrasi,1830
Temmuzu’ndakiFransızDevrimive
İngiltere’dekireformçalkantısında,obaşbelası
türedilerkarşısındabirkezdahayenik
düşmüşlerdi.
Ogündensonra,artıkciddibirsiyasal
savaşımkesinliklesözkonusuolamazdı.Geriye
birtekkalemsavaşıkalmıştı.Gelgörki,
RestorasyonDönemi’nin*eskiçığlıklarını
atmakedebiyatalanındabileolanaksızolmuştu
artık.
Aristokrasi,kendinisevimligösterebilmek
için,kendiçıkarlarınıbiryanabırakmış
görünmekveburjuvaziyeyönelttiğisuçlamayı
dayalnızcasömürülenişçisınıfınınçıkarını
düşünüyormuşgibidilegetirmekzorunda
kaldı.Böylecearistokrasi,yeniefendisine
yergileryağdırarakveyeniefendisininkulağına
yaklaşanfelaketleilgiliuğursuzkehanetler
fısıldayarakintikamınıaldı.
İştefeodalsosyalizmböyledoğdu:biraz
yakınıpsızlanma,birazyeriptaşlama;biraz
geçmişinyankısı,birazgeleceğingözdağı;
zamanzamanda,burjuvaziyicanevinden
vuranacımasız,alaycı,keskinbireleştiri;ama
moderntarihingelişmesinizerrekadar
kavrayamadığıiçinherzamangülünçkalanbir
etkisizlik.
Aristokrasi,halkıkendisaflarına
çekebilmekiçin,proleterdilencimendilini
bayrakgibisalladı.Amahalk,aristokratların
saflarınaherkatılışında,popolarındakieski
feodalhanedanarmalarınıgördüveaşağılayıcı
kahkahalaratarakonlarıterketti.39
FransızLejitimistlerive“Genç
İngiltere”ninbirkesimiişteböylebirgösteri
sundu.40
Feodaller,kendisömürübiçimlerinin
burjuvazininsömürübiçimindenfarklı
olduğunuvurgulamayaçalışırlarken,
kendilerininçokfarklıdurumvekoşullardaki
sömürülerininartıkmaziyekarıştığını
unuturlar.Kendiegemenlikleridöneminde
modernproletaryanınhiçbirzaman
bulunmadığınıgöstermeyeçalışırlarken,
modernburjuvazinin,kenditoplum
düzenlerininkaçınılmazürünüolduğunu
gözdenkaçırırlar.
Kaldıki,eleştirileriningericiniteliğini
hemenhiçgizleyemedikleriiçin,burjuvaziye
yönelttikleribaşlıcasuçlamaşurayavarır:
Burjuvazininyönetimialtında,eskitoplum
düzenininkökünükazımasıkaçınılmazolanbir
sınıfgelişmektedir.
Burjuvaziyeveryansınetmelerininnedeni,
birproletaryayaratmasındançok,devrimcibir
proletaryayaratmasıdır.
İştebuyüzdende,siyasalpratikte,işçi
sınıfınakarşıalınantümbaskıönlemlerine
katılırlar;günlükyaşamdaise,ettiklerionca
tumturaklısözekarşın,sanayiağacından
düşen41altınelmalarıtoplayabilmekve
sadakat,sevgiveonuruyün,pancarve
şnaps42tacirliğiyletakasedebilmekiçin
yerlerekadareğilirler.**
Köypapazınasılherzamantoprak
sahibiylebirliktedavranmışsa,Kilisesosyalizmi
deherzamanfeodalsosyalizmlebirlikte
hareketetmiştir.
Hıristiyançileciliğinesosyalistbirçeşni
katmaktandahakolaybirşeyyoktur.
Hıristiyanlıkdaözelmülkiyete,evliliğeve
devletekarşısesiniyükseltmemişmidir?
Bunlarınyerine,hayırseverlikveelaçmayı,
bekârlıkkuralı43venefsikırmayı,44manastır
yaşamıveKilise’yiöğütlememişmidir?
Hıristiyansosyalizmi,aristokratların
yüreklerindekikinikutsamakiçinrahiplerin
serptikleriokunmuşsudanbaşkabirşey
değildir.
b.KüçükBurjuvaSosyalizmi
Burjuvazininyıktığıteksınıf,modern
burjuvatoplumuortamındavarlıkkoşulları
yokolmayayüztutanteksınıffeodal
aristokrasideğildi.Ortaçağkasabalılarıve
küçükmülksahibiköylüler,modern
burjuvazininhabercileriydiler.Sanayiveticaret
alanlarındapekgelişmemişülkelerde,buiki
sınıfbugünhâlâyükselenburjuvazininyanı
başındaotgibiyaşamaktadır.
Modernuygarlığıntamanlamıylageliştiği
ülkelerdeise,proletaryaileburjuvaziarasında
gidipgelenveburjuvatoplumununbütünleyici
birparçasıolarakkendinidurmadanyenileyen
yenibirküçükburjuvasınıfıoluşmuş
bulunmaktadır.Gelgelelim,busınıfıntektek
üyeleri,rekabetinetkisiylesürekliolarak
proletaryasaflarınasavrulmakta;dahası,
modernsanayigeliştikçe,moderntoplumun
bağımsızbirkesimiolmaktantümden
çıkacaklarıvesanayi,tarımveticarette
yerlerinidenetçiler,çiftlikkâhyalarıve
tezgâhtarlarabırakacaklarıanınyaklaştığını
görmektedirler.
Köylülerinnüfusunyarısındançokdaha
fazlasınıoluşturduğuFransagibiülkelerde,
burjuvaziyekarşıproletaryanınyanındayer
alanyazarların,burjuvadüzeninieleştirirken
köylülerinveküçükburjuvalarınölçütlerine
sarılmalarıveişçisınıfınıbuarasınıflarınbakış
açısındansavunmalarıdoğaldı.İşteküçük
burjuvasosyalizmiböyledoğdu.Buakımın
yalnızcaFransa’dadeğil,İngiltere’dedebaşını
çekenSismondi’ydi.45
Busosyalizmakımı,modernüretim
koşullarındakiçelişkileribüyükbiraçıklıkla
ortayakoymuştur.İktisatçıların
savunularındakiikiyüzlülükleriaçığa
çıkarmıştır.Makinelerinveişbölümününyıkıcı
etkilerini,sermayevetopraklarınbiravuç
insanınelindetoplanmasını,fazlaüretimive
bunalımlarıyadsınmazbirbiçimdekanıtlamış;
küçükburjuvaziveköylülüğünkaçınılmaz
sonunu,proletaryanınsefaletini,üretimdeki
kargaşayı,servetdağılımındakiakılalmaz
eşitsizlikleri,uluslararasındakiyıkıcısanayi
savaşını,eskiahlakbağları,eskiaileilişkilerive
eskimilliyetlerinçözülüşünügözlerönüne
sermiştir.
Nevarki,asılhedeflerinebakıldığında,bu
sosyalizm,yaeskiüretimvedeğişimaraçlarını
veonlarlabirlikteeskimülkiyetilişkilerinive
eskitoplumugerigetirmeyiyadamodern
üretimvedeğişimaraçlarını,onlartarafından
paramparçaedilmişyadaparamparçaedilmesi
kaçınılmazolaneskimülkiyetilişkilerinin
sınırlarıiçinehapsetmeyiamaçlar.Heriki
durumdadahemgericidirhemdeütopyacı.
Sonsözüşudur:üretimdebirleşik
loncalar;tarımdaataerkililişkiler.
Busosyalizm,ensonunda,tarihininatçı
gerçeklerikendikendinialdatmanıntümbaş
döndürücüetkileriniortadankaldırdığında,
içleracısıbirçırpınışlacanvermiştir.
c.AlmanSosyalizmiyada“Gerçek”Sosyalizm
İktidardabulunanbirburjuvazininbaskısı
altındadoğanvebuiktidarakarşıverilen
savaşımınyansımasıolanFransızsosyalistve
komünistliteratürüAlmanya’yageldiğinde,bu
ülkedeburjuvazininfeodalmutlakiyetekarşı
savaşımıyenibaşlamıştı.
Almanfilozofları,osözümonafilozoflarve
aklıevvellerbuliteratürebüyükbirhevesle
sarıldılar,amabuaradabuyazılarFransa’dan
Almanya’yagöçederkenFransa’nıntoplumsal
koşullarınındaonlarlabirliktegöçetmediğini
unuttular.46BuFransızliteratürü,
Almanya’nıntoplumsalkoşullarıylayüzyüze
gelince,dolaysızpratikanlamınıtümdenyitirdi
vesaltyazınsalniteliğebüründü.Oyüzdende,
onsekizinciyüzyılınAlmanfilozoflarının
gözünde,birinciFransızDevrimi’nintalepleri
genelolarak“PratikAklın”taleplerindenötebir
şeydeğildi;devrimciFransızburjuvazisinin
iradesinindilegetirilmesiniise,katıksız
iradenin,kaçınılmaziradenin,genelanlamda
gerçekinsaniradesininyasalarıolarak
görüyorlardı.47
Almanokuryazartakımı,kalemealdığı
yapıtlarda,yeniFransızdüşüncelerinikendi
köhnemişfelsefivicdanıylauyumlukılmaktan,
dahadoğrusukendifelsefibakışaçısınıterk
etmeksizinFransızdüşüncelerinialmaktanöte
birşeyyapmamıştır.
Odüşünceleriyabancıbirdildenedinir
gibi,çeviriyoluylaalmışlardır.
Keşişlerin,eskiçağlarınputperestlik
dönemininklasikyapıtlarınınbulunduğu
elyazmalarınınüstünenasılKatolikazizlerinipe
sapagelmezyaşamöyküleriniyazdıklarını
bilmeyenyoktur.Almanokuryazartakımıda
dindışıFransızliteratürükonusundabunun
tamtersiniyapmış,kendifelsefizırvalarını
Fransızcaasıllarınınaltınayazmıştır.Örneğin,
paranınekonomikişlevineFransızlarıngetirdiği
eleştirininaltına“İnsanDoğasınınDışlanması”,
Fransızlarınburjuvadevletinegetirdiği
eleştirininaltınada“SoyutGenellemenin
EgemenliğineSonVerilmesi”,vb.gibişeyler
yazmışlardır.
Fransızlarıntariheleştirilerininarkasına
ekledikleribufelsefideyimleri,“Eylem
Felsefesi”,“GerçekSosyalizm”,“Alman
SosyalizmBilimi”,“SosyalizminFelsefiTemeli”
vb.gibiadlarlakutsamışlardır.48
Böylece,Fransızsosyalistvekomünist
literatürütümüyleiğdişedilmiştir.Buliteratür,
Almanlarınelinde,birsınıfınbaşkabirsınıfa
karşısavaşımınıdilegetirirolmaktançıktığı
için,Almanlar“Fransıztekyanlılığı”nın
üstesindengeldiklerinivegerçekgereksinimleri
değil,gerçeğingereksinimlerini;proletaryanın
çıkarlarınıdeğil,insandoğasının,hiçbirsınıftan
olmayan,hiçbirgerçekliğibulunmayan,
yalnızcafelsefidüşleminpusludünyasındavar
olan,genelolarakİnsanınçıkarlarınıtemsil
ettiklerinidüşünürolmuşlardır.
BuAlmansosyalizmi,önündekibasit
ödeveodenlibüyükbirciddiyetvevakarla
sarılmış,elindekiçürükmallarıodenli
şarlatancaallayıppullamıştırki,buaradayavaş
yavaşobilgiççesaflığınıdayitirmiştir.
Alman,özellikledePrusyaburjuvazisinin
feodalaristokrasivemutlakmonarşiyekarşı
savaşımı,başkabirdeyişleliberalhareketçok
dahaciddibirnitelikalmıştır.
Böylece,“gerçek”sosyalizm,busiyasal
hareketinkarşısınasosyalisttaleplerle
dikilmek;liberalizme,temsilîhükümete,
burjuvarekabeti,burjuvabasınözgürlüğü,
burjuvayasaları,burjuvaözgürlüğüve
eşitliğineoalışılmışsövgüleriyağdırmak;ve
halkkitlelerine,buburjuvahareketinin
kendilerinehiçbirşeykazandırmayacağını,tam
tersineherşeyleriniyitirmelerineyolaçacağını
öğütlemekiçinnicedirdörtgözlebeklediği
fırsatıyakalamıştır.Almansosyalizmi,
ahmakçabirtekrarıolduğuFransız
eleştirisinin,kendisineuygundüşenekonomik
varlıkkoşullarıveokoşullarauyarlanmış
siyasalyapısıylamodernburjuvatoplumunu
gerektirdiğini,Almanya’dayaklaşansavaşımın
hedefinintamdabunlarınsağlanmasıolduğunu
birandaunutuvermiştir.
Almansosyalizmi,buyruklarındaki
rahipler,akılhocaları,toprakbeylerive
bürokratlarıylamutlakyönetimlerin,yaklaşan
burjuvatehlikesinekarşıdörtellesarıldıkları
birkorkulukolmuştur.
Almansosyalizmi,tamdaosıralaraynı
yönetimlerinAlmanişçisınıfıayaklanmalarına
yutturduğukanvebarutkokanacıhapların
ardındanağzaçalınanbirparmakbalolmuştur.
Böylece,bu“gerçek”sosyalizm,biryandan
oyönetimlerinelindeAlmanburjuvazisine
karşıbirsilaholupçıkarken,biryandanda
doğrudandoğruyagericibirçıkarı,Alman
küçükburjuvalarınınçıkarınıtemsiletmiştir.
Almanya’da16.yüzyılınbirkalıntısıolanveo
zamandanbuyanaçeşitlikılıklardadurmadan
ortayaçıkanküçükburjuvasınıfı,varolan
durumungerçektoplumsaltemelidir.
Busınıfıkorumak,Almanya’nınvarolan
durumunukorumakdemektir.Burjuvazinin
sanayivesiyasetalanlarındakiegemenliği,bir
yandansermayeninodaklaşması,öteyandan
devrimcibirproletaryanındoğmasıyüzünden,
küçükburjuvaziyiyokolmatehlikesiylekarşı
karşıyabırakmaktadır.“Gerçek”sosyalizmbu
ikikuşubirtaşlavurmakiçinortayaçıktı.Ve
salgınbirhastalıkgibiyayıldı.
Buretorikçiçekleriylebezenmiş,marazi
duygusallığıngözyaşlarıylaıslatılmış,bulanık
kafalarınörümcekağlarıyladokunmuşkaftan,
Almansosyalistlerininotiridiçıkmış,acınası
“ölümsüzgerçekler”inisarıpsarmaladıklarıbu
yücekaftan,böylesibirortamdamallarının
sürümünüartırmaktanbaşkabirişe
yaramamıştır.
VeAlmansosyalizmi,darkafalıküçük
burjuvanıncerbezeliavukatıolmayıgittikçe
dahafazlaüstlenmiştir.
Almansosyalizmi,Almanulusunuörnek
ulus,darkafalıAlmanküçükburjuvasınıda
tipikinsanilanetmiştir.Buörnekinsanınher
alçaklığına,gerçekkarakterinintamtersiolan
gizli,yücebirsosyalistanlamyakıştırmıştır.
Almansosyalizmi,komünizmin“gaddar
yıkıcılığının”karşısınadikilecekvekendinitüm
sınıfsavaşımlarınınüstündetuttuğunu,tüm
sınıfsavaşımlarınayansızbirgözleyaklaştığını
ilanedecekkadarilerigitmiştir.Birkaçını
saymazsak,şimdilerde(1847)Almanya’da
dolaşımdaolansözümonasosyalistve
komünistyayınlarınhepsidebukokuşmuşve
tiksindiriciliteratürünkapsamına
girmektedir.***
II.TutucuSosyalizmyadaBurjuva
Sosyalizmi
Burjuvazininbirkesimi,burjuva
toplumununvarlığınısüreklikılmakiçin,
toplumsalbozukluklarıngiderilmesiniister.
İktisatçılar,iyilikseverler,hayırseverler,
işçisınıfınınyaşamkoşullarınıdüzeltmeyiiş
edinenler,hayırişleriiçinderneklerkuranlar,
hayvanlarıkorumaderneklerininüyeleri,
içkiylesavaşımınbağnazyandaşları,akla
gelebilecekhercinssözümonareformcubu
kesimegirer.Üsteliksosyalizminbubiçimitam
anlamıylasistemleştirilmiştirde.
Proudhon’un“SefaletinFelsefesi”adlı
kitabınısosyalizminbubiçimininbirörneği
olarakgösterebiliriz.49
Sosyalistburjuvalaristerlerki,modern
toplumsalkoşullarıntümnimetlerinden
yararlansınlar,amamoderntoplumsal
koşullarınkaçınılmazsonucuolansavaşımlar
vetehlikelerdenuzakdursunlar.İsterlerki,var
olantoplumdüzenisürsün,amaonu
devrimcileştirenveparçalayıpdağıtanöğeler
olmasın.Proletaryasıolmayanbirburjuvazi
isterler.Burjuvaziningözünde,eniyidünya,
doğalolarakkendisininegemenliğialtındaki
dünyadır;burjuvasosyalizmidebuhuzur
vericianlayışıgeliştirerekşuyadabuölçüde
sistemleştirir.Proletaryadanböylesibirsistemi
oluşturmasınıveböylecedosdoğrutoplumsal
Cennet’eyürümesiniisterken,gerçekte,
proletaryanınvarolantoplumunsınırları
içindekalmasını,amaburjuvaziyeilişkintüm
düşmancadüşüncelerinibiryanabırakmasını
ister.
Busosyalizmindahapratik,amapeko
kadarsistemliolmayanikincibirbiçimiise,tek
başınabirsiyasaldönüşümünişçisınıfınabir
yararıdokunmayacağını,ancakmaddiyaşam
koşullarında,ekonomikilişkilerdemeydana
gelecekbirdeğişikliğinyararsağlayabileceğini
ortayakoyarak,tümdevrimcihareketleriişçi
sınıfınıngözündedeğersizkılmayaçalışmıştır.
Nevarki,busosyalizmbiçimininmaddiyaşam
koşullarındakideğişikliklerdenanladığı,
burjuvaüretimilişkilerinesonverilmesi,ancak
birdevrimlegerçekleştirilebilecekbirson
vermedeğil,yalnızcabuilişkilerinvarlığının
sürdürülmesinedayananyönetselreformlardır;
başkabirdeyişle,sermayeileemekarasındaki
ilişkilerehiçbirbiçimdeilişmeyen,olsaolsa
burjuvayönetimininharcamalarınıazaltanve
yönetimişlerinibasitleştirenreformlardır.
Burjuvasosyalizmi,enuygunanlatımına,
ancakveancaktambirlafcambazlığına
dönüştüğüzamankavuşur.
Serbestticaret:işçisınıfınınyararına.
Koruyucugümrükvergileri:işçisınıfının
yararına.50Hapishanereformu:işçisınıfının
yararına.Burjuvasosyalizmininsonsözü,hem
deinanaraksöylediğibiriciksözbudurişte.
Bütünbunlarşöyledemeyegelir:Burjuva
burjuvadır:işçisınıfınınyararına.
III.Eleştirel-ÜtopyacıSosyalizmve
Komünizm
Burada,çağımızınherbüyükdevriminde
herzamanproletaryanıntaleplerinidile
getirmişolanliteratürden,örneğinBabeufve
öbürlerininyazdıklarındansözetmiyoruz.51
Feodaltoplumunyıkılmaktaolduğugenel
karışıklıkdönemlerinde,proletaryanınkendi
hedeflerineulaşmaküzeregiriştiğiilkdolaysız
çabalarkaçınılmazolarakbaşarısızlıkla
sonuçlanmıştır;çünküosıralarhemproletarya
henüzgelişmemişbirdurumdaydı,hemde
proletaryanınkurtuluşununekonomik
koşullarıhenüzortadayoktu;bukoşullar
henüzoluşmamıştıveancakyaklaşanburjuva
çağıtarafındanoluşturulabilirdi.Proletaryanın
builkhareketlerineeşlikedendevrimci
literatüristeristemezgericibirnitelik
taşıyordu.Genelanlamdabirçileciliğiveen
kababiçimiyletoplumsaleşitlikçiliği
aşılamaktaydı.
Saint-Simon,Fourier,Owenve
öbürlerinin,haklıolaraksosyalistvekomünist
diyetanımlanansistemleri,burjuvaziile
proletaryaarasındakisavaşımındahaönce
sözünüettiğimizhenüzgelişmemişilk
dönemlerindedoğmuştur(Bkz.1.Bölüm,
“BurjuvalarveProleterler”).52
Aslındabusistemleriicatedenler,egemen
toplumbiçimindekiayrıştırıcıöğelerinetkileri
kadar,sınıfkarşıtlıklarınıdagörürler.Ama
henüzçocuklukçağınıyaşayanproletarya,
onlarıngözünde,hertürlütarihselgirişim
gücündenyoksunyadahiçbirbağımsızsiyasal
hareketiolmayanbirsınıfdurumundadır.
Sınıfkarşıtlığınıngelişmesisanayinin
gelişmesiyleuygunadımyürüdüğünden,
ekonomikdurumunhenüzproletaryanın
kurtuluşununmaddikoşullarınısunmadığı
sonucunavarırlar.Oyüzdende,bukoşulları
yaratacakyenibirtoplumsalbilimin,yeni
toplumsalyasalarınpeşinedüşerler.
Tarihseleyleminyerinionlarınkendiicat
ettiklerieylem,kurtuluşuntarihselolarak
yaratılmışkoşullarınınyerinionların
kafalarındakihayalîkoşullaralmalı;
proletaryanınadımadımvekendiliğinden
örgütlenmesideyerinibumucitlerinkendi
kafalarındanuydurduklarıbirtoplum
örgütlenmesinebırakmalıdır.Geleceğintarihi,
onlarıngözünde,kendikafalarındakitoplumsal
planlarınpropagandasıveyaşamageçirilmesi
olurçıkar.
Planlarınıoluştururken,herşeydenönce
ençilekeşsınıfolarakişçisınıfınınçıkarlarını
gözettiklerininayırdındadırlar.Proletarya,
onlariçin,yalnızcaençilekeşsınıfolduğuiçin
vardır.
Hemsınıfsavaşımınıngelişmemişolması,
hemdekendiçevreleri,butürdensosyalistlerin
kendilerinitümsınıfkarşıtlıklarındançokdaha
üstüngörmelerineyolaçar.Toplumuntüm
üyelerinin,dahasıenayrıcalıklıolanlarınbile
yaşamkoşullarınıiyileştirmekisterler.Bu
yüzdende,hiçbirsınıfayrımıyapmadan
toplumuntümüne,üstelikdahaçokegemen
sınıfaseslenmeyiseçerler.İnsanların,onların
sisteminibirkezkavradıktansonra,onunolası
eniyitoplumbiçimininolasıeniyiplanı
olduğunugörmemelerimümkünmüdür?
Dolayısıyla,hertürlüsiyasaleylemi,
özellikledehertürlüdevrimcieylemi
yadsırlar;hedeflerinebarışçıyollardanvarmak
isterler,başarısızlığauğramasıkaçınılmazolan
küçükdeneylervezorlamaörneklerleyeni
toplumsalİncil’inyolunuaçmayaçabalarlar.
Proletaryanınhâlâçokgeribiraşamada
bulunduğuvekendidurumunuancakhayal
meyalgörebildiğibirdönemdeyapılmışolan,
geleceğintoplumuylailgilibudüşselresimler,
busınıfıntoplumungenelolarakyeniden
kurulmasınailişkinilkiçgüdüselözlemleri
yansıtır.53
Amabusosyalistvekomünistyayınlar
eleştirelbiröğedeiçerir.Varolantoplumun
herbirilkesinesaldırırlar.Oyüzdende,işçi
sınıfınınaydınlanmasınayarayançokdeğerli
gereçlerledoludurlar.Buyayınlardaönerilen
pratikönlemler,54kentileköyarasındaki
ayrımın,55ailenin,özelişletmeciliğinveücretli
emeğinortadankaldırılması,toplumsal
uyumunilanedilmesi,devletinişlevinin
yalnızcaüretimindenetlenmesiyle
sınırlandırılmasıyolundakitümöneriler,o
sıralarhenüzboyatmaktaolanvebu
yayınlardaancakbellibelirsiz,tanımlanmamış
ilkbiçimleriylegörülebilensınıfkarşıtlıklarının
ortadankalkmasındanötebiranlama
gelmezler.Onuniçinde,tümüyleütopyacıbir
niteliktaşırlar.
Eleştirel-ütopyacısosyalizmve
komünizminönemi,tarihselgelişmeyleters
orantılıdır.Modernsınıfsavaşımınedenli
gelişirvekesinbirbiçimalırsa,sınıf
savaşımındanbuhayalîuzakduruş,sınıf
savaşımınayöneltilenbuhayalîsaldırılarda
tümpratikdeğerinivetümkuramsal
dayanağınıoölçüdeyitirir.İştebunedenle,bu
sistemleriilkoluşturanlarbirçokbakımdan
devrimciolmalarınakarşın,onlarıntilmizleri
hiçbirzamangericitekkeleroluşturmaktan
öteyegidememişlerdir.Bunlar,proletaryanın
durdurakbilmeyentarihselgelişimikarşısında,
ustalarınındahailkbaşlardakigörüşlerine
sımsıkıyapışırlar.Oyüzdende,sürekliolarak,
sınıfsavaşımınıngücünükırmayavesınıf
karşıtlıklarınıuzlaştırmayaçabalarlar.Hâlâ
toplumsalütopyalarınıgerçekleştirmeyi
denemenin,birbirindenkopukphalange’lar
kurmanın,“YurtKolonileri”oluşturmanın,bir
“KüçükIcarie”yaratmanın****–Cennet’in
risaleleri–hayalleriiçindedirler;üsteliktümbu
hayallerigerçekkılabilmekiçinburjuvaların
merhametinevekesesinesığınmakzorunda
kalırlar.Giderek,dahaöncesözünüettiğimiz
gerici,tutucusosyalistlerinkalabalığına
karışırlar;tekfarkları,bilgiçliğidahada
sistemleştirmelerivetoplumsalbilimlerinin
mucizevisonuçlarınabağnazcavekörükörüne
inanmalarıdır.
Bunedenle,işçisınıfınınhertürlüsiyasal
eylemineşiddetlekarşıçıkarlar;onların
gözünde,böylesieylemler,ancakyeniİncil’e
körcesinebirinançsızlığınsonucundadoğabilir.
İngiltere’dekiOwencılarChartistlere,
Fransa’dakiFouriercilerdeRéformiste’lere
karşıdırlar.56
*1660’tan1689’akadarsürenİngiliz
Restorasyonudeğil,1814’ten1830’akadarsüren
FransızRestorasyonu.(Engels’in1888tarihli
İngilizcebasımanotu.)
**Bu,dahaçok,topraksahibiaristokratlarve
aristokratolmayantopraksahiplerinin,mülklerinin
büyükbirbölümünükendihesaplarınakâhyalara
işlettirdikleri,ayrıcabüyükçaptapancarşekeri
üretimivepatatestenyapılanalkollüiçkiimalatıyla
uğraştıklarıAlmanyaiçingeçerlidir.Dahazengin
olanİngilizaristokratlarıhenüzbukadar
düşmediler;amaonlardagittikçeazalangelirlerinin
açığını,unvanlarınıneidüğübelirsizanonim
şirketlerinbaşındakiüçkâğıtçılarasatarak
kapatmasınıbiliyorlar.(Engels’in1888tarihli
İngilizcebasımanotu.)
***1848’indevrimfırtınası,buacınasıeğilimi
kökündensöküpattıvesavunucularınıda
sosyalizmledahafazlavakitöldürmezahmetinden
kurtardı.Bueğiliminbaşlıcatemsilcisivetipik
örneğiBayKarlGrün’dür.(Engels’in1890tarihli
Almancabasımanotu.)
****Phalange’lar,CharlesFourier’nintasarısında
yeralansosyalistkolonilerdi;Icarie,Cabet’nin
kendiütopyasınavedahasonradaAmerika’da
kurduğukomünistkoloniyeverdiğiaddı.(Engels’in
1888tarihliİngilizcebasımanotu.)
39.“Popolarındakieskifeodalhanedanarmalarını
gördü”.Almancaaslışöyledir:“erblickteesauf
ihremHinterndiealtenfeudalenWappen”.Burada,
Heine’nin“Almanya.BirKışMasalı”adlışiirinden
esinlenilmiştir:
DasmahntandasMittelaltersoschön
AnEdelknechteundKnappen,
DieindemHerzengetragendieTreu
UndaufdemHinterneinWappen.
NegüzelhatırlatıyorOrtaçağ’ı,
Yüreklerinekazıdıklarısadakat
Vepopolarındakihanedanarmalarıyla
Osoyluyaverlerveuşakları.
40.Lejitimistler,Fransa’da1830Devrimi’yle
devrilenKralX.CharlesveBourbonhanedanını
desteklemeyisürdürenkralcılardı.Büyük
burjuvazininaristokrasikarşısındaönemlibirzafer
kazanmasınısağlayan1830TemmuzDevrimi’nin
hemenardındantahtaçıkanLouis-Philippe’i
“gaspçı”olarakgörüyorlardı.
“Gençİngiltere”olarakadlandırılangrup,
aralarındaBenjaminDisraeliveLordJohn
Manners’ındabulunduğugençMuhafazakârlardan
oluşuyordu.“Gençİngiltere”nintemsilcileri,
burjuvaziningittikçebüyüyenekonomikvesiyasal
gücükarşısında,topraksahibiaristokratların
hoşnutsuzluğunuyansıtıyor,SirRobertPeel
hükümetininliberaltutuculuğunueleştiriyor,işçi
sınıfınıetkialtınaalabilmekiçinfabrikalardaki
çalışmasaatlerininazaltılmasınısavunanhareketi
destekliyorlardı.1841’dekurulan“Gençİngiltere”,
1848’dedağıldı.
41.Almancaaslında,“sanayiağacındandüşen”
sözleriyoktur.
42.Yaklaşıkyüzde42-45oranındaalkoliçeren,
renksizyadaaçıksarırenkli,keskinkokulu,
damıtılmışiçki.Patatesyadatahıllapasından
yapılır.Özellikle18.yüzyıldapatatesşnaps
üretimininbaşlıcahammaddesiolmuştur.
43.Hıristiyanlıkta,dingörevlilerininevlenmeme
yükümlülüğü.
44.Hıristiyanlıkta,tenselyadaruhsalisteklerin
yadsınması,nefsindenetimaltınaalınması,dünya
nimetlerindensakınma.İslam’dakikarşılığı
“riyazet”tir.
45.J.C.L.SimondedeSismondi(1773-1842),
ProtestanbiraileninçocuğuolarakCenevre’de
doğdu.Pisalıeskibiraristokrataileolan
Sismondi’lerinsoyundangeldiğiniilerisürüyordu.
Biriktisatçıolaraköncelerilaissez-faireöğretisinin
savunucusuAdamSmith’ebağlıkaldıysada,
1819’dayayımlananNouveauxPrincipesd’economie
politique(SiyasalİktisadınYeniİlkeleri)adlı
kitabındaAdamSmith’ingörüşlerinekatılmadığını
ortayakoyduveekonomiderekabetindüzene
sokulmasını,üretimletüketimarasındabirdenge
kurulmasınısavundu.Burjuvaziileişçisınıfı
arasındakiuçurumungittikçebüyüdüğünü
görerektoplumsalreformçağrısındabulundu,ama
birgelirkaynağıolarakvarlığınınzorunluolduğuna
inandığıözelmülkiyetekarşıçıkmadı.
46.Almancabasımlardabucümleşöyle
başlamaktadır:“Almanfilozofları,oyarımyamalak
filozoflarvegüzelsözdüşkünleri…”
47.Burada“PratikAkıl”denirken,aydınlanma
felsefesininveyeniçağınenönemli
temsilcilerindenAlmanfilozofImmanuelKant’ın
felsefesineve1788’deyayımlananPratikAklın
Eleştirisiadlıyapıtınagöndermeyapılıyor.
48.“GerçekSosyalizm”eilişkinbölüm,büyük
ölçüde,MarxveEngels’inAlmanİdeolojisi’ninikinci
cildindeyazdıklarınınbirözetiydi.“Gerçek
Sosyalistler”eyöneltilenasıleleştiri,Proudhonve
Feuerbach’ıngörüşlerininbileşiminedayananbir
sosyalizmanlayışınısürdürmeleriydi.Marxve
Engels,1845’teAlmanİdeolojisi’niyazmaya
başladıklarındabuanlayışıterketmiş
bulunuyorlardı.
49.FransızsiyasetkuramcısıPierre-Joseph
Proudhon(1809-1865),1840’tayayımladığı
MülkiyetNedir?adlıyapıtındakendinibiranarşist
olaraktanımlamış,“Mülkiyethırsızlıktır!”sözü
yoğuntartışmalarayolaçmış,geliştirdiğigörüşler
anarşistkuramıntemelinioluşturmuştur.Paris’te
KarlMarx,MihailBakuninveAleksandrHerzen’le
tanışanProudhon,1846’dasosyalisthareketin
örgütlenmesikonusundaMarx’latartışarak,onun
merkeziyetçigörüşlerinekarşıçıkmıştır.Aynıyıl
yayımladığıSystèmedescontradictionséconomiques,
ouPhilosophiedelamisère’deki(Ekonomik
ÇelişkilerSistemiyadaSefaletinFelsefesi)
ekonomikkurumveilişkilereahlakçı-reformcu
yaklaşımı,ertesiyılMarx’ınyanıtniteliğindeki
FelsefeninSefaletiadlıyapıtındasertbiçimde
eleştirilmiştir.Marx,FelsefeninSefaleti’ndeortaya
koyduğugörüşlerle,işçisınıfıhareketinigereksinim
duyduğubilimseltemelekavuşturmayıveküçük
burjuvaideolojisinebağımlılıktankurtarmayı
amaçlamış,yirmiyılemekvererekKapital’de
geliştireceğiiktisatkuramınınbazıtemel
önermeleriniilkkezFelsefeninSefaleti’nde
yayımlamıştır.
50.Almancaaslında,“HapishaneReformu”değil,
“hücrehapsi”denmektedir.
51.François-NoëlBabeuf(1760-1797),feodal
vergilerekarşıduyduğutepkiylesiyasalgazeteciliğe
yönelmiş,1789’daÈtatsGénérauxadınafeodal
ayrıcalıklarınkaldırılmasınıtalepedenbirşikâyet
dilekçesihazırlanmasıylagörevlendirilmiş,1790’da
tutuklanarakParis’tehapseatılmıştır.Aynıyıl
hapistençıktıktansonraLeCorrespondantPicard
adlıgazeteyiçıkarmış,feodalvergilerin
kaldırılmasınıvetoprağınyenidendağıtılmasını
içerenradikaltoprakreformlarıprogramını
savunmuştur.ÖnerdiğitarımreformlarınınMÖ2.
yüzyıldayaşayanRomalıdevletadamıGracchus’un
reformlarınabenzerliğinedeniyleGracchus
lakabıylaanılanBabeuf,Robespierre’inradikal-
demokratrejimininyürürlükteolduğuTerör
Dönemi’ndeyinetutuklanarakhapseatılmış,
Temmuz1794’teRobespierre’iniktidardan
düşmesininardındanhapistençıkınca,LeJournal
delalibertédelapresseadındayenibirgazete
çıkarmayabaşlamıştır.KısabirsüresonraLe
TribunduPeupleadınıalanbugazetedeönceleri
JakobenlerekarşıThermidorcularısavunmuş,bir
süresonraThermidoryönetiminieleştirmeye
başlayınca12Şubat1795’tetutuklanmıştır.Kısa
sürenbututukluluğusırasında,toprakvegelir
dağılımındaeşitliğiöngörenöğretisinigeliştirmeyi
sürdürmüştür.Serbestbırakıldıktansonra,yeni
FransızAnayasası’nakarşıçıkaraksiyasalve
ekonomikeşitliğinsağlanmasıiçinçabagösteren
PantheonKulübü’nünönderidurumunagelmiş,
bukulübün1796’dakapatılmasındansonra,bir
ayaklanmanınhazırlıklarınıbaşlatmaküzere“halkın
güvenliğigizlidirektuvarı”nıkurmuştur.Bir
muhbirinbuhazırlığıhükümetebildirmesiüzerine
Babeufçüler10Mayıs’tatutuklanmış,ertesiyıl
yapılanduruşmalarsonundaBabeufvearkadaşı
AugustinDarthégiyotinegönderilmiştir.
52.FransıztoplumkuramcısıHenrideSaint-
Simon(1760-1825),Hıristiyansosyalizminin
kurucularındandır.1803’teyayımlananilkyapıtı
Lettresd’unhabitantdeGenèveàses
contemporains’de(BirCenevrelininÇağdaşlarına
Mektupları),rahiplerinyerinibilimadamlarının
almasıgerektiğinisavunmuş,siyasaliktidarı
ellerindetutanmülksahiplerinin,kendilerini
mülksüzlerekarşıyalnızcabilgininilerlemesini
destekleyerekkoruyabileceklerinisavunmuştur.
Ortayaattığıgörüşlerle,temelde,Fransız
Devrimi’ninveNapoléonmilitarizmininkan
dökücülüğünekarşıbirtepkiyitemsiledenSaint-
Simon,sonyazılarındagörüşlerinebütünlük
kazandırarakyenibirdinbiçiminde
somutlaştırmayaçalışmıştır.Öldüğüyılyayımlanan
NouveauChristianisme(YeniHıristiyanlık)adlı
yapıtında,dinin“toplumu,yoksulsınıfınyaşam
koşullarınıdüzeltmeyeyöneltmesi”gerektiğiniöne
sürmüş;Avrupalıkrallaramilitarizmdenve
iktidardanvazgeçerekHıristiyanlığadönmelerive
yoksullarınsorunlarıylailgilenmeleriiçinçağrıda
bulunmuştur.Saint-Simon’unölümündensonra
tilmizlerionungörüşlerinibütündünyaya
taşımışlar;1826’daFransa’daonundüşüncelerini
destekleyenbirhareketgelişmeyebaşlamıştır.
Saint-Simoncular,1830’dakiTemmuzDevrimi
sırasındaortakmülkiyeti,mirashakkının
kaldırılmasınıvekadınlaraoyhakkıtanınmasını
savunanbirbildiriyayımlamışlardır.Saint-
Simonculuk19.yüzyıldaAvrupa’dadüşünsel
yaşamıderindenetkilemiştir.
FransıztoplumkuramcısıCharlesFourier(1772-
1837),1808’deyayımlananilkönemliyapıtı
Théoriedesquatremouvementsetdesdestinées
générales’te(DörtHareketinveİnsanınYazgısının
Kuramı),Newton’ınevrendebulduğufiziksel
düzenleçakışandoğalbirtoplumdüzenininvar
olduğunu,ikidüzenindeaşağıyukarısekiz
aşamadangeçtiğiniilerisürmüştü.Enyüksekteyer
alanuyumaşamasındainsan,duygularınıözgürce
dışavurabilecekti.Buaşamanın
gerçekleştirilebilmesiiçintoplumunphalange’lara
bölünmesigerekiyordu.Fourier’nindüşünce
sistemindephalange,bireyintoplumsalrefahından
sorumlu,işbirliğinedayalıbirtarımtopluluğuydu.
Phalange’ların,kapitalizmdendahaeşitbirservet
dağılımısağlayacağınainananFourier,zamanla
görüşlerinidahadageliştirerek,toplumuninsan
gereksinimlerineuymasıgerektiğiniverekabetçi
kapitalistsisteminisrafayolaçtığınıvurgulamıştır.
BuanlamdaKarlMarx’ıngörüşlerinedeöncülük
ettiğisöylenebilir.
İngiltere’de19.yüzyılbaşlarındagerçekleştirdiği
projelerlebüyüketkiuyandıranöncüütopyacı
sosyalistRobertOwen(1771-1858),yenive
özgünbirkeşifolarakgördüğübirinançsistemi
geliştirmişti.Owen’agöre,insanınkişiliği,
denetleyemediğikoşullarcabelirleniyordu.İnsan
kişiliğinindoğruyöndegelişmesinisağlayabilmek
için,insanıküçükyaştanbaşlayarakdoğruetkiler
altındatutmakgerekiyordu.İnsanınyaptıklarından
sorumluolmamasıveçocukluğundaaldığıetkiler,
Owen’ınbütüneğitimvetoplumsalreform
felsefesinintemeliydi.Gerçekleştirmeyeçalıştığı
reformlar,sosyalizminvekooperatifhareketinin
doğuşunda,sendikacılığıngelişmesindeönemlirol
oynamıştır.Owen,1834’tensonraeğitim,ahlakve
evlilikgibialanlardareformönerilerinidilegetirmiş,
82yaşındadatinselciliğebağlanmıştır.
53.1872,1883ve1890tarihliAlmanca
basımlarında,“ilkiçgüdüselözlemlerinedenk
düşmekteydi”değil,“ilkiçgüdüselözlemlerinden
doğmaktaydı”denmektedir.
54.Almancaaslında,“Buyayınlardaönerilenpratik
önlemler”değil,“Buyayınların,geleceğin
toplumuylailgiliolumluönerileri”denmektedir.
55.Almancaaslında,“ayrım”sözcüğüyerine
“karşıtlık”sözcüğükullanılmıştır.
56.Chartism,İngiltere’de19.yüzyılortalarında
seçimsistemindereformyapılmasınıamaçlayanbir
işçisınıfıhareketiydi.AdınıLondralıköktenci
önderWilliamLowett’ınMayıs1838’dekaleme
aldığıPeople’sCharter’dan(HalkınBildirgesi)
alıyordu.Hareket,büyükçaptaişsizliğinve1834’te
YoksullaraYardımYasası’ndayapılandeğişikliğin
doğurduğuetkilerinİngiltere’ninheryanında
duyulduğu1837-38ekonomikbunalımısırasında
gelişti.Farklıöğelerdenoluşanişçikitlesinin
tümününbenimseyebileceğibirizlenceortaya
koyanCharter’ıniçerdiğialtıistemşunlardı:tüm
yetişkinerkeklereoyhakkı,seçimçevrelerinineşit
düzenlenmesi,gizlioy,parlamentonunheryıl
yenilenmesi,parlamenterlereödenekbağlanması
veseçilmehakkınımülksahipliğinebağlayan
kısıtlamalarınkaldırılması.Hareket,1838’debütün
ülkeyidolaşarakverdiğisöylevlerlealtıistemi
savunanİrlandalıFeargusEdwardO’Connor’ın
ateşliönderliğiyleulusalönemkazandı.1837-42
arasındaparlamentoyaikidilekçesunuldu,silahlı
birayaklanmabaşlatıldı,dokumaişçilerinin
bulunduğubölgedegenelgrevgirişiminde
bulunuldu.Ayaklanmabastırıldı,önderleriya
Avustralya’yasürüldüyadahapseatıldı.1843-47
arasındaekonominincanlanmasıylabirliktehareket
kitledesteğininbirbölümünüyitirdi.Sonbüyük
Chartistpatlamaülkedetarımsalüretimin
düştüğü,KaraAvrupasınınisedevrimle
çalkalandığı1848’deyaşandıysada,parlamento
yinehiçbirtepkigöstermedi.Chartisthareket
1850’lerinsonlarındadağıldı.Parlamentonunher
yılyenilenmesidışında,Chartist’lerinaltıisteminin
tümüsonradangerçekleşti.
Réformiste’ler,1843-1850arasındaParis’te
yayımlananköktenciLaRéformegazetesinin
yandaşlarıydılar.Örgütlenmeözgürlüğübüyük
ölçüdekısıtlandığıiçin,siyasalpartilerinyerini
gazeteleralmıştı.Réformiste’ler,cumhuriyet
kurulmasını,demokratikvetoplumsalreformların
gerçekleştirilmesinisavunuyorlardı.
4
KomünistlerinGünümüzdeki
ÇeşitliMuhalefetPartileri
KarşısındakiTutumu
Komünistlerin,İngiltere’dekiChartistler
veAmerika’dakitarımreformcularıgibi
günümüzünişçisınıfıpartileriyleilişkileri2.
Bölüm’deaçıklığakavuşturulmuştu.
Komünistler,işçisınıfınındolaysız
hedeflerineulaşılması,işçisınıfınınşimdiki
çıkarlarınıneldeedilmesiiçinsavaşımverirler;
amabugünkühareketiniçinde,buhareketin
geleceğinidetemsiledervegözetirler.
Fransa’datutucuveköktenciburjuvaziyekarşı
SosyalDemokratlarla*bağlaşmayagirerler;
ancakbüyükDevrimdenbuyanaaktarılıp
duranbasmakalıpsözlervehayallerekarşı
eleştirelbirtutumtakınmahakkınıdasaklı
tutarlar.
Komünistler,İsviçre’de,Radikalleri
desteklerler;ancakbupartininbirölçüde
Fransa’dakianlamındaDemokratik
Sosyalistlerin,birölçüdederadikal
burjuvalarınbulunduğubirbirinekarşıt
öğelerdenoluştuğunugözdenkaçırmazlar.
Komünistler,Polonya’da,ulusal
kurtuluşunbaşkoşuluolarakbirtoprak
devrimindedireten,1846’dakiKraków
ayaklanmasınaönayakolanpartiyi
desteklerler.57
Komünistler,Almanya’da,mutlak
monarşiye,feodaltopraksahiplerineveküçük
burjuvaziyekarşı,devrimcibirtutumtakındığı
herdurumdaburjuvaziylebirliktesavaşım
verirler.
Nevarki,Komünistler,burjuvazinin
üstünlüğüelegeçirmesiylebirlikteister
istemezortayaçıkaracağısiyasalvetoplumsal
koşullarıAlmanişçilerininhemen
burjuvaziye58karşıbirersilaholarak
kullanabilmeleriveAlmanya’dakigerici
sınıflarınyıkılışınınardındanburjuvazinin
kendisinekarşısavaşımınhemen
başlayabilmesiiçin,burjuvaziileproletarya
arasındakidüşmancaçelişkiyiişçisınıfına
olancaaçıkseçikliğiylekavratmayaçalışmaktan
biranbilegeridurmazlar.
Komünistlerdikkatlerinienbaşta
Almanya’yayöneltirler,çünkübuülkeAvrupa
uygarlığınındahailerikoşullarındave17.
yüzyılİngiltere’siyle18.yüzyıl
Fransa’sındakindençokdahagelişmişbir
proletaryaylagerçekleşmesikaçınılmazolanbir
burjuvadevriminineşiğindedirve
Almanya’dakiburjuvadevrimihemenardından
gelecekbirproletaryadevrimininyolunu
açacaktır.59
Sözünkısası,Komünistler,heryerde
bugünkütoplumsalvesiyasaldüzenekarşıher
devrimcihareketidesteklerler.
Komünistler,bütünbuhareketlerde,o
sıradaneölçüdegelişmişolduğuna
bakmaksızınmülkiyetsorununuherbir
hareketinbaştagelensorunuolaraköne
çıkarırlar.
Sonolarak,Komünistler,heryerdetüm
ülkelerindemokratikpartilerininbirliğive
anlaşmasıiçinçalışırlar.
Komünistler,görüşlerinivehedeflerini
gizlemektennefretederler.Amaçlarınaancak
varolantümtoplumsalkoşullarınzoryoluyla
ortadankaldırılmasıylaulaşılabileceğiniaçıkça
duyururlar.Egemensınıflarbirkomünist
devrimkorkusuylatirtirtitresin.Proleterlerin
zincirlerindenbaşkayitirecekleribirşey
yoktur.Oysakazanacaklarıkoskocabirdünya
vardır.
BÜTÜNÜLKELERİNİŞÇİLERİ,
BİRLEŞİN!
*OsıralarParlamento’daLedru-Rollin,literatürde
LouisBlanc,günlükbasındadaRéformegazetesi
tarafındantemsiledilenparti.Onlarınbuluşuolan
“SosyalDemokrasi”adı,Demokratikyada
Cumhuriyetçipartininsosyalizmeazçokbulaşmış
birkesiminiyansıtıyordu.(Engels’in1888tarihli
İngilizcebasımanotu.)
57.PolonyalıdirenişçilerinRuskuvvetlerinekarşı
ayaklanmasının1831’debastırılmasınınardından
temsilîsistemvebağımsızorduortadankaldırılmış,
üniversitelereveKilise’yeağırdarbelerindirilmiş,
binlercekişisürgünezorlanmıştı.“Sürgündeki
PolonyaKralı”AdamJerzyCzartoryski’nin
çevresindetoplanantutuculardiplomatik
girişimlerle1815statüsünedönülmesinisağlamaya
çalışırken,köktenciyurtseverlerinörgütlediği
PolonyaDemokratikDerneği1772sınırlarına
dayalıbirbağımsızlığıvetoprakreformunu
öngörenbirizlenceyleortayaçıkmıştı.Polonya
topraklarındagenişbirdestekbulanderneğin
1846’dabaşlattığıayaklanma,hazırlıkaşamasında
açığaçıkarılmasıveetkilikarşıönlemleralınması
nedeniylebaşarısızlığauğramıştı.Böylecegüçten
düşenPolonyalıyurtseverler,Avrupa’yıdevrimci
birdalganınsardığı1848-49yıllarındaetkisiz
kalmışlardı.
58.Manifesto’nunAlmancaaslında,Kleinbürgerei
denmektedir.MarxveEngels,buterimi,kent
küçükburjuvazisiningericiöğelerinitanımlamak
içinkullanıyorlardı.
59.ManifestokalemealındığısıradaMarxveEngels
Almanya’dakibirdevrimin1789-95Fransız
Devrimi’ninbirtekrarıolacağınıbekliyorlardı.
KarlMarxveFriedrichEngels’in
KomünistManifesto’nunÇeşitli
BasımlarıİçinYazdıklarıÖnsözler
1872AlmancaBasımınaÖnsöz60
Uluslararasıbirişçiörgütüolanveo
günlerinkoşullarındahiçkuşkusuz
etkinlikleriniancakgizlibirbiçimde
sürdürebilenKomünistlerBirliği,1847
Kasımı’ndaLondra’datoplananKongresinde,
aşağıdaimzasıbulunanları,Partininayrıntılıbir
teorikvepratikprogramınıyayına
hazırlamaklagörevlendirdi.İşte,elyazmaları
ŞubatDevrimi’nden61birkaçhaftaönce
baskıyagirmeküzereLondra’yaulaşan
aşağıdakiManifestoböyledoğdu.İlkinAlmanca
yayımlananManifesto’nunAlmanya,İngiltere
veAmerika’dabudildeenazonikideğişik
basımıyapıldı.İngilizcesiilkkez1850yılında
BayanHelenMacfarlane’inçevirisiyle
Londra’da,RedRepublican’dayayımlandı;62
1871yılındadaAmerika’daenazüçayrı
çevirisibasıldı.Fransızcasıilkin1848Haziran
Ayaklanması’ndan63kısabirsüreönce
Paris’te,buyakınlardadaNewYork’tabasılan
LeSocialiste’te64yayımlandı.Yenibirçevirisi
dehazırlanıyor.İlkAlmancabasımındankısa
birsüresonraLondra’daLehçebirçevirisi
çıktı.AltmışlardaCenevre’debirRusçaçevirisi
yayımlandı.İlkyayımlanışındankısabirsüre
sonraDancayadaçevrildi.
Koşullarsonyirmibeşyıldanekadar
değişmişolursaolsun,buManifesto’daortaya
konananailkelergenelolarakbugündeo
günkükadardoğrudur.Yeryerkimi
ayrıntılardadüzeltmeleryapmakgerekebilir.
Manifesto’dadabelirtilmişolduğugibi,ilkelerin
hayatageçirilmesinibelirleyecekolan,her
yerdeveherzaman,varolantarihsel
koşullardır;oyüzdende,2.Bölüm’ünsonunda
önerilendevrimciönlemlerinözelolarak
üstündedurulmamıştır.Obölümbugün
birçokbakımdançokfarklıbirbiçimde
yazılırdı.Modernsanayininsonyirmibeşyılda
attığıdevadımlarvebununyanısıraişçi
sınıfınınpartiörgütlenmesiningelişip
yaygınlaşmasıgözönünealınacakolursa;önce
ŞubatDevrimi’nde,sonradadahadaönemlisi
proletaryanınsiyasaliktidarıilkkezikiay
boyuncaelindetuttuğuParisKomünü’nde65
kazanılanpratikdeneyimgözönünealınacak
olursa,buprogramınkimiayrıntılarıgününü
doldurmuştur.Komün’ünözelliklekanıtladığı,
“işçisınıfınınhazırdevletaygıtınaelkoymakla
yetiniponukendiamaçlarıdoğrultusunda
kullanamayacağı”olmuştur.(Bkz.TheCivil
WarinFrance;AddressoftheGeneralCouncil
oftheInternationalWorkingMen’sAssociation,
Londra,Truelove,1871,s.15.[Fransa’daİç
Savaş]Bugörüşoradadahada
geliştirilmiştir.)66Dahası,sosyalistliteratürün
eleştirisinin,yalnızca1847yılınakadarki
literatürüelealdığıiçingünümüzdeyetersiz
kaldığıaçıktır;ayrıca,Komünistlerinçeşitli
muhalefetpartilerikarşısındakitutumuylailgili
görüşlerde(4.Bölüm),ilkeolarakhâlâdoğru
olmaklabirlikte,siyasaldurumtümden
değiştiğivetarihselgelişmeobölümdesözü
edilensiyasalpartilerinçoğunuyeryüzünden
süpürüpattığıiçin,pratiktegününü
doldurmuşbulunmaktadır.
Yinede,Manifesto,artıkdeğiştirmeyehiç
hakkımızolmayantarihselbirbelgedurumuna
gelmiştir.Belkiileridekibirbasımda,1847ile
günümüzarasındakiboşluğudolduracakbir
girişyeralabilir;buyenibasımınokadar
beklenmedikbirandayapılmasıgerektiki,
böylebirgirişyazmayavakitbulamadık.
KARLMARX-FRIEDRICHENGELS
Londra,24Haziran1872
60.1872yılındaLeipzig’de,Volksstaatyazı
kurulunungirişimiyleManifesto’nunyenibir
Almancabasımıyapıldı.Buyenibasım,Das
kommunistischeManifest.NeueAusgabemiteinem
VorwortderVerfasser(KomünistManifesto.
YazarlarınÖnsözüyleYeniBasım)başlığınıtaşıyor
veMarxveEngels’inyaptıklarıufaktefekbazı
değişiklikleriiçeriyordu.Dahasonra,1883ve
1890yıllarındayapılanAlmancabasımlardaaynı
başlıklayayımlandı.
61.Fransa’dakiŞubatDevrimi,24Şubat1848’de
Louis-Philippe’inmeşrutimonarşisinidevirdi.
Paris’te,ayaklanmacılarınTemsilcilerMeclisi’niişgal
etmesiüzerine,LouisBlancgibiradikalönderlerin
deyeraldığıbirgeçicihükümetkurulduveçok
geçmedencumhuriyetilanedildi.
62.RedRepublican(KızılCumhuriyetçi),Chartist
birhaftalıkdergiydi.GeorgeHarneytarafından
1850yılınınHaziranveKasımaylarıarasında
çıkarılmıştı.Manifesto’nunbuilkİngilizceçevirisi,
RedRepublican’ınKasım1850tarihli21-24.
sayılarındaManifestooftheGermanCommunist
Party(AlmanKomünistPartisiManifestosu)adıyla
yayımlanmıştı.
63.ParisliişçilerinHaziranAyaklanması,herkeseiş
sağlamayayönelikUlusalAtölyelerinkapatılmasıve
borçlarüstündekimoratoryumunkaldırılması
sonucundapatlakvermişti.Kentindoğukesiminde
veişçimahallelerindebarikatlarkurulmuştu.
Cumhuriyetintehlikedeolduğuaçıklanmışve
ayaklanmaSavaşBakanıcumhuriyetçiGeneral
Louis-EugèneCavaignactarafındankanlıbir
biçimdebastırılmıştı.
64.Enternasyonal’inFransızkesimininyayınorganı
LeSocialiste,1871Ekimiile1873Mayısıarasında
NewYork’taFransızcayayımlananhaftalıkbir
dergiydi.Manifesto’nunFransızcaçevirisi,bu
dergide1872’ninOcakveŞubataylarında
yayımlanmıştı.LeSocialiste,1872Eylülündeki
LaheyKongresi’ndensonraEnternasyonal’leolan
bağlarınıkopardı.
65.ParisKomünü,Fransız-PrusyaSavaşı’nda
(1870-71)Fransa’nınaldığıyenilgininveIII.
Napoléonyönetimindekiİkinciİmparatorluk’un
(1852-70)çöküşününhemenardındanbaş
gösterenbirayaklanmasonucundakurulmuştu.
Cumhuriyetçilerlesosyalistlerinbağlaşımıyla
oluşanParisKomünü,1871Nisan-Mayısı’ndaaltı
haftasürmüştü.Busüreiçinde,dinindevlet
tarafındandesteklenmesinesonverilmesi,Fransız
Cumhuriyettakvimininkullanılmasıgibi
uygulamalarınyanısıra10saatlikişgünü,fırıncıların
geceçalışmalarınınönlenmesitüründenreformlar
öngörülmüştü.Tümkamuyetkililerininkendilerini
seçenkitleyekarşıheransorumluvegörevden
alınabilirolmasıdadevletmekanizmasıaçısından
büyükbiryeniliğiyansıtmaktaydı.Hükümet
birlikleri21Mayıs’taParis’insavunmasızbırakılmış
birkesiminegirmişler,bunuizleyenKanlıHafta
boyuncadüzenlibirlikler,savunmaamacıyla
caddelerebarikatlarkuranKomüncülerin
direnişiniadımadımkırmışlardı.750kayıpveren
hükümetbirlikleri,Komüncülerden20binkişiyi
öldürmüşlerdi.Komün’ünbastırılmasındansonra
hükümetdahabaşkaacımasızönlemlere
başvurmuş,38binkişitutuklanmış,7bindenfazla
kişisınırdışıedilmişti.ParisKomünü,Marxçılar
tarafındantarihtekiilksosyalistdevrimdenemesi
olarakkabuledilmiştir.KarlMarx,Paris
Komünü’nü,kapitalizmdensosyalizmegeçiş
sürecininsiyasalbiçimisaydığı“proletarya
diktatörlüğü”nüntarihtekiilkörneğiolarakgörmüş
vedesteklemiştir.
66.Fransa’daİçSavaşadlıkitaptabulunan
“UluslararasıEmekçilerBirliğiGenelKonseyinin
Bildirisi”.KarlMarx’ın,30Mayıs1871’de,Paris
Komünü’nünbastırılmasındanikigünsonra
UluslararasıEmekçilerBirliği’ningenelkonseyinde
yaptığıkonuşmanınmetni.
1882RusçaBasımınaÖnsöz67
KomünistPartiManifestosu’nun,çevirisini
Bakunin’in68yaptığıilkRusçabasımı
1860’larınbaşında69Kolokol’un70
basımevindeyapılmıştı.OsıralarBatıbunu
(Manifesto’nunRusçabasımını)yalnızca
yazınsalbirilginçlikolarakgörmüştü.Bugün
böylebirbakışolanaksızdır.
Osıralar(Aralık1847)proletarya
hareketininhenüznekadardarbiralanı
kapsadığı,Manifesto’nunKomünistlerinçeşitli
ülkelerdekiçeşitlimuhalefetpartileri
karşısındakiduruşunuelealansonbölümünde
olancaaçıklığıylagözlerönüneserilmiştir.O
bölümdeRusyaveBirleşikDevletler’inadıbile
geçmez.Odönem,Rusya’nıntümAvrupa
gericiliğininsonbüyükyedekgücünü
oluşturduğu,BirleşikDevletler’indegöçler
yoluylaAvrupaproletaryasınınfazlagüçlerini
yuttuğubirdönemdi.İkiülkede,Avrupa’ya
hammaddesağlamaklakalmıyor,aynızamanda
Avrupa’nınsanayiürünlerininsatışıiçinpazar
oluşturuyordu.Buyüzden,osıralarikiülke
de,öyleyadaböyle,Avrupa’davarolan
düzenintemeldirekleriydi.
Bugündurumokadarfarklıki!Birkere,
Avrupa’dangöçler,KuzeyAmerika’yıdevbir
tarımüretimiiçinelverişlikılmıştır;buülkenin
rekabetiAvrupa’dakibüyükveküçüktoprak
mülkiyetinitemellerindensarsmaktadır.71
Dahası,bugöç,BirleşikDevletler’inolağanüstü
sanayikaynaklarını,BatıAvrupa’nın,özellikle
deİngiltere’ninbugünekadarsüregelensanayi
tekelinikısazamandakıracakbirgüçveçapta
kullanabilmesiniolanaklıkılmıştır.Heriki
durumdaAmerika’yıdevrimcibirbiçimde
etkilemektedir.Küçükveortaçiftçilerinbütün
birsiyasalyapınıntemelinioluşturantoprak
mülkiyeti,devçiftliklerinrekabetikarşısında
adımadımçökmekte;bununlaeşzamanlı
olarak,sanayibölgelerindeilkkezbir
proletaryakitlesivealabildiğinebirsermaye
yoğunlaşmasıgelişmektedir.
GelelimRusya’ya!1848-49Devrimi
sırasındayalnızcaAvrupaprenslerideğil,
Avrupaburjuvaziside,yeniyeniuyanmaya
başlayanproletaryadanbiricikkurtuluşu
Rusya’nınmüdahalesindebulmuştu.Çar,
Avrupagericiliğininbaşıilanedilmişti.Oysa
bugünçarGatçina’dadevriminsavaştutsağı,72
RusyaiseAvrupa’dadevrimcieylemin
öncüsüdür.
KomünistManifesto’nunamacı,modern
burjuvamülkiyetininkaçınılmazbirbiçimde
yaklaşançöküşünüaçığavurmaktı.Oysa
Rusya’da,hızlagelişmekteolankapitalist
vurgunculuğaveyeniyenigelişmeyebaşlayan
burjuvatoprakmülkiyetinekarşın,toprakların
yarıdanfazlasınınköylülerinortak
mülkiyetindeolduğunugörüyoruz.Bugünsoru
şudur:Büyükölçüdezayıflamışolmakla
birlikte,yinedebirilkelortaktoprakmülkiyeti
biçimiolanRusobşçina’sı,73dahaileribir
ortakmülkiyetbiçimiolankomünistortak
mülkiyetedoğrudandoğruyageçebilirmi?
Yoksatamtersine,ilkönceBatı’nıntarihsel
evriminioluşturanaynıçözülmesürecindenmi
geçmekzorundadır?
Bugünbusorununolasıtekyanıtışudur:
RusyaDevrimiBatı’dakibirproletarya
devrimineışıkyakar,böylecebuikidevrim
birbirinitamamlarsa,günümüzRusya’sındaki
ortaktoprakmülkiyetikomünistbirgelişmenin
başlangıçnoktasıolabilir.
KARLMARX-FRIEDRICHENGELS
Londra,21Ocak1882
67.Sözkonusubasım,Manifesto’nun1882’de
Cenevre’deyayımlanmışolanikinciRusça
basımıdır.Engels,“Rusya’dakiToplumsalİlişkiler
Üstüne”başlıklıyazıyadüştüğünotta,
Plehanov’danManifesto’nunRusçaçevirmeni
olaraksözediyordu.Nitekim,Manifesto’nun1900
tarihliRusçabasımındabunuPlehanovkendiside
doğrulamıştır.MarxveEngels,Manifesto’nun1882
basımına,5Şubat1882’deNarodnayaVolya’da
(Halkınİradesi)Rusçaolarakyayımlananbirönsöz
yazdılar.BuönsözünAlmancası,13Nisan1882’de
AlmanSosyalDemokratPartisi’ninyayınorganı
Sozialdemokrat’ın16.sayısındayeraldı.Engels,bu
önsözeManifesto’nun1890tarihliAlmanca
basımındadayerverdi.Aslındabuönsöz,Rus
sosyalistdüşünürPyotrL.Lavrov’un16Ocak
1882’deyazdığıbirmektubayanıtolarakkaleme
alınmıştır.1870’lerdeRusyaüstüneyoğun
çalışmalaryapmışolanMarx’ınosıralarsağlığı
yerindedeğildi;oyüzden,önsözbaştansona
Engelstarafındanhazırlanmış,Marxisebirkaçufak
tefekdüzeltmeyapmaklayetinmişti.
GeorgiValentinoviçPlehanov(1856-1918),
Rusya’dakiMarxçıhareketinkurucusuolmuşve
uzunyıllarsözcülüğünüüstlenmiştir.Zaman
içindeMenşeviklerekatılarakBolşeviklerin
1917’deiktidaragelmesinekarşıçıkmışve
sürgündeölmüştür.
68.MihailAleksandroviçBakunin(1814-1876),
anarşizmin19.yüzyıldakibaşlıcakuramcılarından
biridir.1842’deradikalbirdergideyayımlananilk
devrimcibildirisinde,“Yıkıcıtutkuaynızamanda
yaratıcıbirdürtüdür,”diyenBakunin,1848-49
yıllarındaAvrupa’nınçeşitlikentlerindeki
ayaklanmalarakatılmış,Mayıs1848’de
Dresden’dekiayaklanmasırasındatutuklanarak
Avusturyalılarateslimedilmiş,birsüresonrada
Rusya’yagönderilmiştir.1861’ekadarhapisteve
sürgündeyaşadıktansonra,yaşamıboyunca
yaygınlaştırmayaçalışacağıanarşistgörüşleri
İtalya’dabiçimlendirmeyebaşlamıştır.1868’de
Cenevre’yetaşındıktansonraI.Enternasyonal’e
üyeolanBakuninileMarxarasındakianlaşmazlık,
Bakuninvearkadaşlarının1872’dekiLahey
Kongresi’ndeEnternasyonal’denayrılmalarıyla
sonuçlanmış,buanlaşmazlıkAvrupadevrimci
hareketindeyıllarcasürenbirbölünmeyeyol
açmıştır.1870’lerdeyayımlananyapıtlarında
Marx’laolangörüşayrılıklarınıaçıkçadilegetiren
Bakunin,varolandüzeninşiddetyoluylayıkılması
içinçağrıdabulunmaktanhiçvazgeçmemiş;
bununlabirlikte,siyasaldenetim,merkeziyetçilik
vehertürlüotoriteyekarşıçıkmıştır.TipikAlman
özellikleritaşıdığınainandığıdüşünceve
örgütlenmebiçimlerinireddederek,bunlarakarşı
Rusköylüsününiçindetaşıdığınainandığı“özgür
devrimciruh”usavunmuştur.Bakunin’inanarşist
görüşleriMarx’ınöngördüğükomünizminkarşısavı
olaraksonbiçiminialmıştır.
69.Manifesto’nunbuRusçabasımıgerçekte
1869’dayapılmıştır.BuRusçaçevirininyayımlanış
tarihi,Engels’in1888tarihliİngilizcebasımayazdığı
önsözdedeyanlışverilmiştir.SözkonusuRusça
basım,Çernetski’ninCenevre’dekibasımevinde
gerçekleştirilmiş,Kolokol’dakibasımburadan
aktarılmıştır.
70.Kolokol(Çan),köylüpopülizmiolarakbilinen,
Rusya’yaözgüsosyalistyolkuramınıgeliştirmiş
olanRusgazetecivesiyasaldüşünürAleksandr
Herzen(1812-1870)tarafındanyayımlananbir
gazeteydi.1857-65arasındaLondra’da,1867’ye
kadarCenevre’deRusçaolarak,1867-69arasında
daRusçabireklebirlikteFransızcaolarak
yayımlanmıştı.
71.1846-79yıllarıarasındabuharlıgemilerin
gelişmesi,kırsalalanlarındemiryollarının
döşenmesiyleyerleşimeaçılmasıveAmerikalı
göçmenlerinbatıyagöçü,tahılfiyatlarında
görülmemişbirdüşüşeyolaçmıştı.Tarım
alanındakifiyatlardameydanagelenbudüşüş,
İngiltere’de1914’ekadarsürenuzunsürelibir
tarımbunalımıyaratmıştı.Almanya’daise,önemli
siyasalgücesahipolantopraksahipleriJunkerler
ileağırsanayiarasındakitutucubirmilliyetçi
bağlaşmanıntemelinioluşturankoruyucubir
gümrükvergisiuygulamasıgerçekleştirilmişti.
72.1848-49’daRusçarı,I.Nikolay’dı.1855’te
onunyerinegeçenve1861’deserfliğikaldıran
yasanınçıkartılmasınaönayakolanII.Aleksandr,
13Mart1881’de,NarodnayaVolya(Halkın
İradesi)örgütününgerçekleştirdiğibombalıbir
suikastsonucundaağıryaralanarakölmüştü.Ertesi
güntahtaçıkanoğluIII.Aleksandrise,aynı
örgütünolasıbirsaldırısındankorunmakamacıyla,
Petersburg’ungüneybatısındakiGatçina’da
bulunançarlıksarayınaçekilmişti.
73.OdönemdeRusya’dakiköytopluluğuna
obşçinadenmekteydi.
1883AlmancaBasımınaÖnsöz74
Neyazıkki,bubasımınönsözünütek
başımaimzalamakzorundayım.75Marx,
AvrupaveAmerika’nıntümişçisınıfının
herkestendahaçokşeyborçluolduğubu
insan,HighgateMezarlığı’ndayatıyorve
mezarınınüstündeilkçimenlerboyatıyor.
Manifesto’nungözdengeçirilmesiyada
Manifesto’yaeklemeleryapılması,onun
ölümündensonrahiçmihiçdüşünülemez
artık.Oyüzden,aşağıdakinoktalarıyeniden
açıkseçikbelirtmeyigereklisayıyorum:
Manifesto’dabaştansonaortayakonan
temeldüşünceekonomiküretiminveher
tarihselçağınkaçınılmazolarakbuekonomik
üretimdenkaynaklanantoplumyapısının,o
çağınsiyasalvedüşünseltarihinintemelini
oluşturduğu;bununsonucuolarakda,(ilkel
komünaltoprakmülkiyetininortadan
kalkmasındanbuyana)bütüntarihinbirsınıf
savaşımlarıtarihi,toplumsalgelişmeninçeşitli
aşamalarındakisömürülenvesömüren,ezilen
veezensınıflararasındakisavaşımlarıntarihi
olageldiği;ancak,busavaşımınınbugünulaştığı
aşamada,sömürülenveezilensınıfın
(proletaryanın)bundanböyle,aynızamanda
toplumuntümünüsömürüden,zulümdenve
sınıfsavaşımlarındansonsuzadek
kurtarmaksızın,kendinisömürenveezen
sınıftan(burjuvaziden)kurtulamayacağı
düşüncesi–iştebutemeldüşünce,yalnızcave
birtekMarx’aaittir.*
Bunudahaöncebirçokkezbelirtmiştim;
amaşimdi,Manifesto’nunbaşındabirkezdaha
özelliklebelirtilmesigerekiyor.
F.ENGELS
Londra,28Haziran1883
74.Manifesto’nunüçüncüAlmancabasımı,
Engels’inMarx’ınölümündensonrahazırladığıilk
basımdır.
75.Kronikbronşitvesüreklizatülcenprahatsızlığı
çekenMarx,14Mart1883’teLondra’da,Maitland
ParkRoad14numaradakievindeakciğerkanaması
sonucundaöldü.
*İngilizceçeviriyeyazdığımönsözdeşöyle
demiştim:“Kanımca,Darwin’inkuramınınbiyoloji
içinyaptığınıtarihiçinyapmasıkaçınılmazolanbu
önermeye,1845’tenbirkaçyılönceikimizdeadım
adımyaklaşıyorduk.Benimbuönermeyetek
başımanekadaryaklaştığım,eniyi,İngiltere’de
EmekçiSınıfınDurumuadlıyapıtımdagörülür.Ne
varki,Marx’la1845baharındaBrüksel’deyeniden
buluştuğumda,obuönermeyiçoktansonucuna
vardırmıştı;nerdeyseburadaortayakoyduğum
kadaraçıkseçikbirbiçimdeönümeserdi.”
(Engels’in1890tarihliAlmancabasımanotu.)
1888İngilizceBasımınaÖnsöz
Manifesto,ilkbaştayalnızcaAlmanların
yeraldığı,sonradanuluslararasıbirnitelik
kazananve1848öncesiKaraAvrupası’nın
siyasalkoşullarındakaçınılmazolarakgizlibir
biçimdeetkinlikgösterenişçiörgütünün,
KomünistlerBirliği’ninprogramıolarak
yayımlandı.Birliğin1847Kasımı’ndaLondra’da
toplananbirkongresinde,MarxveEngels,teori
vepratikaçısındaneksiksizbirparti
programınıyayınahazırlamakla
görevlendirildiler.1848’inOcakayında
Almancakalemealınanelyazması,24
Şubat’takiFransızDevrimi’ndenbirkaçhafta
önceLondra’dakibasımcıyagönderildi.1848
Haziranı’ndakiayaklanmadankısabirsüre
önceParis’teFransızcabirçevirisiçıktı.Bayan
HelenMacfarlanetarafındanyapılanilk
İngilizceçeviri,1850yılındaLondra’daGeorge
JulianHarney’ninRedRepublicandergisinde
yeraldı.AyrıcaDancaveLehçebasımlarıda
yayımlanmışbulunuyordu.
1848Haziranı’ndakiParisayaklanmasının
–proletaryaileburjuvaziarasındakiilkbüyük
savaşın–yenilgiylesonuçlanması,Avrupaişçi
sınıfınıntoplumsalvesiyasalereklerinibirsüre
içinyenidengeriplanaitti.Ondansonra,
üstünlüğüelegeçirmekiçinverilensavaşım,
ŞubatDevrimi’ndenönceolduğugibibirkez
dahayalnızcamülksahibisınıfınfarklı
kesimleriarasındasüregeldi;işçisınıfı,yalnızca
siyasetalanındakendinebiryeraçabilmekiçin
savaşımvermekzorundabırakılmışveorta
sınıfradikallerininaşırıkanadıkonumuna
indirgenmişti.Proletaryanınbağımsız
hareketleri,hayatbelirtisigöstermeyi
sürdürdükleriheryerde,acımasızca
bastırılıyordu.Böylece,Prusyapolisi,
KomünistlerBirliği’ninosıralarKöln’de
barınmaktaolanMerkezKurulu’nuelegeçirdi.
Kurulüyeleritutuklandılarveonsekizay
tutuklukaldıktansonra,1852Ekimi’nde
yargılandılar.Buünlü“KölnKomünist
davası”764Ekim’den16Kasım’akadarsürdü;
tutuklulardanyedisiüçyıllaaltıyılarasında
değişenkalebentlikcezalarınaçarptırıldı.Birlik,
bukararınhemenardından,gerikalan
üyelerinceresmendağıtıldı.Manifestoiseartık
unutulmayamahkûmgörünüyordu.
Avrupaişçisınıfı,egemensınıflarakarşı
yenibirsaldırıyageçmekiçinyeterincegüç
kazandığında,UluslararasıEmekçilerBirliği
doğdu.Gelgörki,AvrupaveAmerika’nıntüm
militanproletaryasınıtekbirörgütte
birleştirmekgibiaçıkseçikbiramaçlakurulan
bubirliğin,Manifesto’daortayakonanilkeleri
hemenilanetmesiolanaklıdeğildi.
Enternasyonal’in,İngilizsendikalarınca,Fransa,
Belçika,İtalyaveİspanya’dakiProudhon
yandaşlarıylaAlmanya’dakiLassalle*77
yandaşlarıncabenimsenebilecekkadargenişbir
programasahipolmasıgerekiyordu.Bütün
partilercehoşnutluklakarşılananbuprogramı
hazırlayanMarx,işçisınıfının,eylembirliğive
karşılıklıtartışmasonucundamutlaka
gerçekleşecekolandüşünselgelişmesinesonsuz
birgüvenduyuyordu.Sermayeyekarşı
savaşımiçindemeydanagelecekolaylarve
dalgalanmalar,dahasızaferlerdençok
yenilgiler,insanlarakafalarındakiherderde
devareçetelerinyetersizliğinimutlaka
gösterecek,işçisınıfınınkurtuluşunungerçek
koşullarıkonusundadahayetkinbirkavrayışın
yolunuaçacaktı.SonundaMarxhaklıçıktı.
Enternasyonal1874’tedağılırken,işçilerartık
1864’tekiişçilerdeğildiler.78Fransa’da
Proudhonculuk,Almanya’daLassallecilikcan
çekişmekteydi;dahası,çoğuuzunzamandır
Enternasyonal’lebağlarınıkoparmışbulunan
tutucuİngilizsendikalarıbile,artıkyavaş
yavaş,geçenyılbaşkanlarınınSwansea’deonlar
adına,“KaraAvrupasısosyalizmiartıkbize
korkunçgelmiyor,”diyebildiğinoktaya
yaklaşmaktaydılar.İşingerçeği,Manifesto’nun
ilkeleribütünülkelerinişçileriarasındaepeyce
köksalmıştı.
BöyleceManifestoyenidenöneçıktı.
Almancası1850’denbuyanaİsviçre,İngiltere
veAmerika’dabirkaçkezyenidenbasılmıştı.
1872’deNewYork’taİngilizceyeçevrilerek
WoodhullandClaflin’sWeekly’de79
yayımlandı.Buİngilizcemetindenyapılanbir
FransızcaçeviriNewYork’takiLeSocialiste’te
yeraldı.Ozamandanbuyanada,Amerika’da
azçokkırpılmışolarakenazikiİngilizceçeviri
çıktıvebunlardanbiriİngiltere’deyeniden
basıldı.Bakunin’inyaptığıilkRusçaçeviri
1863’teCenevre’deHerzen’inKolokol
basımevinde,yiğitVeraZasuliç’in80yaptığıbir
başkaçeviride1882’deyineCenevre’de
yayımlandı.1885’teKopenhag’da
SocialdemokratiskBibliothekyenibirDanca
basımını,81aynıyılParis’teLeSocialiste82yeni
birFransızcaçevirisiniçıkardı.Buikincisinden
yapılanİspanyolcabirçeviriise1886’da
Madrid’deyayımlandı.83Almancayeniden
basımlarınısaymakgereksiz;enazoniki
yenidenbasımvardır.Duyduğumagöre,
Manifesto’nunbirkaçayönceİstanbul’da
yayımlanacakolanErmeniceçevirisi,yayıncı,
Marx’ınadınıtaşıyanbirkitabıçıkarmaktan
korktuğu,çevirmenidekendiadınıkoymaya
yanaşmadığıiçingünışığınaçıkamamış.Başka
dillerdedeçevirileriolduğunuduydum,ama
bunlarıgörmedim.Görüldüğügibi,
Manifesto’nuntarihi,modernişçisınıfı
hareketinintarihinibüyükölçüde
yansıtmaktadır;bugün,hiçkuşkusuz,sosyalist
literatürünenyaygın,enuluslararası
ürünüdür,Sibirya’danCalifornia’ya
milyonlarcaişçitarafındanbenimsenmişortak
programdır.
Nevarki,kalemealındığısıralarona
SosyalistManifestodiyemezdik.1847’de
sosyalistdendiğinde,biryandançeşitliütopyacı
sistemlerinyandaşları,yaniherikisideçoktan
birertekkeyedönüşmüşbulunanveson
demlerinisürenİngiltere’dekiOwencılarve
Fransa’dakiFourierciler,öteyandanda
sermayeninvekârınkılınadokunmaksızınher
türlütoplumsalbozukluğubinbiryoldan
onarıpdüzeltecekleriniilerisürencinscins
toplumsaldüzenbazanlaşılıyordu;bunların
hepsideişçisınıfıhareketinindışındainsanlardı
vedahaçok“mürekkepyalamış”sınıfların
desteğininpeşindeydiler.İşçisınıfının,yalnız
başınasiyasaldevrimlerinyetersizkaldığına
inanmışvediptendoruğabirtoplumsal
değişikliğinzorunluluğunuortayakoymuşolan
tümkesimlerikendilerinekomünistdiyorlardı.
Gerçikaba,yontulmamış,saltiçgüdüselbir
komünizmdibu;amayinede,sorununözüne
parmakbasıyorduveişçisınıfıarasında,
Fransa’daCabet’nin,Almanya’dadaWeitling’in
ütopyacıkomünizminidoğuracakkadar
güçlüydü.Demek,1847’desosyalizmbirorta
sınıfhareketi,komünizmisebirişçisınıfı
hareketiydi.Sosyalizm,enazındanKara
Avrupası’nda,“saygın”dı;komünizmisetam
tersi.Vebizenbaştanberi“işçisınıfının
kurtuluşuişçisınıfınınkendieseriolmalıdır”
anlayışınısavunduğumuzdan,buikiaddan
hangisinibenimseyeceğimizkonusunda
kuşkuyayerolamazdı.Dahası,ozamandanbu
yanadabuadıyadsımakaklımızınucundan
bilegeçmedi.
Manifestoortakyapıtımızolduğuiçin,
kendimi,onunçekirdeğinioluşturantemel
önermeninMarx’aaitolduğunuaçıklamak
zorundasayıyorum.Buönermeşudur:Tarihin
herçağında,varolanekonomiküretimve
değişimbiçimivekaçınılmazolarakbununyol
açtığıtoplumsalörgütlenme,oçağınsiyasalve
düşünseltarihinintemelinioluşturur,oçağın
siyasalvedüşünseltarihiancakbutemelden
yolaçıkılarakaçıklanabilir;dolayısıyla,bütün
birinsanlıktarihi(topraktaortakmülkiyete
dayananilkelkabiletoplumunun
dağılmasındanbuyana)birsınıfsavaşımları
tarihi,sömürenvesömürülensınıflar,egemen
veezilensınıflararasındakiçatışmalarıntarihi
olagelmiştir;busınıfsavaşımlarıtarihinin
oluşturduğubirdizievrimsonucundabugün
öylebiraşamayaulaşılmıştırki,sömürülenve
ezilensınıfproletaryaaynızamandabütünbir
toplumuhertürlüsömürü,baskı,sınıfayrımı
vesınıfsavaşımındantemellikurtarmadıkça,
kendidesömürenveezensınıfınburjuvazinin
boyunduruğundankurtulamaz.
Kanımca,Darwin’inkuramınınbiyoloji
içinyaptığınıtarihiçinyapmasıkaçınılmaz
olanbuönermeye,1845’tenbirkaçyılönce
ikimizdeadımadımyaklaşıyorduk.Benimbu
önermeyetekbaşımanekadaryaklaştığım,en
iyi,İngiltere’deEmekçiSınıfınDurumuadlı
yapıtımdagörülür.Nevarki,Marx’la1845
baharındaBrüksel’deyenidenbuluştuğumda,o
buönermeyiçoktansonucunavardırmıştı;
nerdeyseburadaortayakoyduğumkadaraçık
seçikbirbiçimdeönümeserdi.
1872’deyayımlananAlmancabasıma
yazdığımızortakönsözünşubölümünü
aktarayım:
Koşullarsonyirmibeşyıldanekadar
değişmişolursaolsun,buManifesto’da
ortayakonananailkelergenelolarakbugün
deogünkükadardoğrudur.Yeryerkimi
ayrıntılardadüzeltmeleryapmak
gerekebilir.Manifesto’dadabelirtilmiş
olduğugibi,ilkelerinhayatageçirilmesini
belirleyecekolan,heryerdeveherzaman,
varolantarihselkoşullardır;oyüzdende,
2.Bölümünsonundaönerilendevrimci
önlemlerinözelolaraküstünde
durulmamıştır.Obölümbugünbirçok
bakımdançokfarklıbirbiçimdeyazılırdı.
Modernsanayininsonyirmibeşyıldaattığı
devadımlarvebununyanısıraişçisınıfının
partiörgütlenmesiningelişipyaygınlaşması
dikkatealınacakolursa;önceŞubat
Devrimi’nde,sonradadahadaönemlisi
proletaryanınsiyasaliktidarıilkkezikiay
boyuncaelindetuttuğuParisKomünü’nde
kazanılanpratikdeneyimgözönüne
alınacakolursa,buprogramınkimi
ayrıntılarıgününüdoldurmuştur.
Komün’ünözelliklekanıtladığı,‘işçisınıfının
hazırdevletaygıtınaelkoymaklayetinip
onukendiamaçlarıdoğrultusunda
kullanamayacağı’olmuştur.(Bkz.TheCivil
WarinFrance;AddressoftheGeneral
CounciloftheInternationalWorkingMen’s
Association,Londra,Truelove,1871,s.15.
[Fransa’daİçSavaş]Bugörüşoradadahada
geliştirilmiştir.)Dahası,Sosyalistliteratürün
eleştirisinin,yalnızca1847yılınakadarki
literatürüelealdığıiçingünümüzdeyetersiz
kaldığıaçıktır;ayrıca,Komünistlerinçeşitli
muhalefetpartilerikarşısındakitutumuyla
ilgiligörüşlerde(4.Bölüm),ilkeolarakhâlâ
doğruolmaklabirlikte,siyasaldurum
tümdendeğiştiğivetarihselgelişmeo
bölümdesözüedilensiyasalpartilerin
çoğunuyeryüzündensüpürüpattığıiçin,
pratiktegününüdoldurmuş
bulunmaktadır.
Yinede,Manifesto,artıkdeğiştirmeye
hiçhakkımızolmayantarihselbirbelge
durumunagelmiştir.
Elinizdekiçeviri,Marx’ınKapital’inin
büyükbirbölümününçevirmeniBaySamuel
Moore84tarafındanyapılmıştır.Çeviriyi
birliktegözdengeçirdik;bentarihselkonulara
açıklıkgetirenbirkaçnotekledim.
F.ENGELS
Londra,30Ocak1888
*Lassalle,bizeherzaman,Marx’ınbirtilmizi
olduğunusöylervegerçektendeManifesto’yu
savunurdu.Ama1862-64yıllarıarasında
yürüttüğüajitasyonçalışmalarında,devlet
kredisiyledesteklenenkooperatifatölyeleri
kurulmasınıistemektenöteyegidemedi.(Engels’in
notu.)
76.KölnKomünistDavası(4Ekim1852-12Kasım
1852),Prusyahükümetinindüzmeceyollardan
yarattığıbirdavaydı.MarxveEngels’inönderlik
ettikleriveKomünistPartiManifestosu’nuprogram
olarakbenimseyenKomünistlerBirliği’ninonbir
üyesi,Prusyapolisininbirtertibisonucunda
Köln’detutuklanıp“vatanaihanet”suçlamasıyla
yargılandı.Mahkeme,uydurukbelgelerve
düzmecekanıtlaradayanarak,sanıklardanyedisini
üçyıllaaltıyılarasındadeğişenhapiscezalarına
çarptırdı.Prusyapolisdevletinin,uluslararasıişçi
sınıfıhareketinekarşıgiriştiğiprovokasyonlar,
Marx’ın“KölnKomünistDavasıÜstüne
Açıklamalar”adlıbroşüründeveEngels’in
“Köln’dekiSonYargılama”başlıklımakalesinde
açığaçıkartılarakgözlerönüneserildi.
77.Sosyalistdüşünür,siyasetveeylemadamı
FerdinandLassalle(1825-1864),Almanişçi
hareketininkurucularındandır.KarlMarx’ın
görüşlerindenetkilenmesinekarşın,sonraları
reformcubirçizgiyeyönelmiştir.Gençliğinde
HegelveFeuerbachgibiAlmanfilozoflarınve
Fransızütopyacıdüşünürlerinyapıtlarınıinceleme
olanağıbulmuş;dahasonraAlmanya’daki1848-49
Devrimi’neetkinbirbiçimdekatılmış,Marxve
Engels’lebudönemdeilişkikurmuştur.Marx’ın
tersine,devrimaşamasınınsonaerdiğine,ancak
yasalveevrimcisavaşımbiçimleriylebaşarıya
ulaşılabileceğineinananLassalle,1863’te,daha
sonrakiAlmanSosyalDemokratPartisi’ninöncüsü
sayılanAlmanGenelİşçiDerneği’nikurmuş,bu
dernekteyürüttüğüpropagandaçalışmalarınınelle
tutulursonuçlarvermemesiüzerineumudunu
yitirereksiyasetibıraktığınıaçıklamıştır.1864’te
dinlenmeküzeregittiğiİsviçre’detanıştığıHelene
vonDönniges’eâşıkolmuş,gençkızıneski
nişanlısıylaCenevreyakınındakiküçükbir
ormandayaptığıdüellodayaralanmışveüçgün
sonradaölmüştür.
78.I.Enternasyonal,28Eylül1864’teLondra’da
düzenlenenbirkitletoplantısındaUluslararası
EmekçilerBirliğiadıylakuruldu.Çeşitliişçi
örgütlerininbirarayagelmesiyleoluşanbirliğin
kurucularıdöneminengüçlüİngilizveFransız
sendikaönderlerindendi.KarlMarx,32kişilik
geçiciGenelKonsey’inüyeliğineseçildive
başkanlığıüstlendi.Zamanlasonderecemerkezî
birpartiniteliğinikazananörgüt,temeldebireysel
üyeliğedayanıyordu.Üyelerbölgeler,gruplar
halindeörgütlenmiş,bugruplardaulusal
federasyonçatılarıaltındabirleştirilmişti.Bazı
sendikavederneklerisetoplucaEnternasyonal’e
bağlanmıştı.Enyüksekkararorganı,heryıldeğişik
birkenttetoplanıpörgütilkelerinivepolitikalarını
belirleyenKongre’ydi.Kongre’ninseçtiğiGenel
Konsey’inmerkeziLondra’daydı.Yürütmeorganı
olanGenelKonsey,ulusalfederasyonlaramuhabir
sekreterleratamak,çeşitliülkelerdekigrevleri
desteklemekamacıylabağıştoplanmasını
örgütlemekvegenelolarakEnternasyonal’in
amaçlarınahizmetetmeklegörevliydi.
I.Enternasyonal,kuruluşaşamasındanbaşlayarak
Marxçılık,Proudhonculuk,Blanquicilikveİtalyan,
İspanyolveFransız-İsviçrefederasyonlarındaetkili
olanBakunincianarşizmgibisosyalistdüşünce
akımlarıarasındakiçatışmalarasahneoldu.
MerkeziyetçibirsosyalizmisavunanMarxile
Bakuninarasındakisavaşım,Bakunincilerin
1872’dekiLaheyKongresi’ndeI.
Enternasyonal’denayrılmalarıylasonuçlandı.
1874’tedeI.Enternasyonal’inresmendağıldığıilan
edildi.
79.WoodhullandClaflin’sWeekly,1870-76yılları
arasındaNewYork’takadınhaklarısavunucuları
VictoriaWoodhullveTennesseeClaflintarafından
yayımlananhaftalıkbirdergiydi.Buderginin30
Aralık1871tarihlisayısında,KomünistParti
Manifestosu’nunkısaltılmışbirçevirisi
yayımlanmıştı.
80.Manifesto’nunbuikinciRusçabasımının
çevirmenigerçekteVeraZasuliçdeğil,G.V.
Plehanov’du.VeraİvanovnaZasuliç(1849-1919),
PetersburgValisiGeneralFyodorF.Trepov’u
kurşunlayanRusdevrimcidir.1878’dehalkaaçık
birmahkemedeyargılanmış,jüritarafındansuçsuz
bulunarakaklanmıştır.Biraristokratınkızıolan
Zasuliç,1868’dedevrimcidüşünceleri
benimsediktensonrayaşamınınçoğunuhapiste,
yeraltındavesürgündegeçirmiş;1883’te
Rusya’nınilkMarxçıörgütüolanEmeğin
Kurtuluşu’nunkuruluşçalışmalarınakatılmış,Marx
veEngels’leyazışmıştır.ÜyesiolduğuRusyaSosyal
DemokratİşçiPartisi1903’teikiyebölününce
Menşevikleridesteklemiştir.
81.BuradasözüedilenDancaçeviride(K.Marx
ogF.Engels:DetKommunistiskeManifest,
Kobenhavn,1885)bazıeksikliklerveyanlışlar
vardır.Engels,Manifesto’nun1890tarihliAlmanca
basımıiçinkalemealdığıönsözdebunlara
değinmiştir.
82.Manifesto’nunLauraLafarguetarafındanyapılan
Fransızcaçevirisi,aslındaLeSocialiste’te29
Ağustos1885-7Kasım1885arasında
yayımlanmıştı.BuradasözüedilenLeSocialiste,
JulesGuesde’in1885’teParis’teçıkarmaya
başladığıhaftalıkbirdergiydi.Fransızişçihareketi
içindekiMarxçıkanadınilkönderlerindenJules
Guesde(1845-1922),1871’deMontpellier’de
çıkardığıLesDroitsdel’Homme’daParis
Komünü’nüsavunanyazılarındanötürühapis
cezasınaçarptırılmışveCenevre’yesığınmıştı.
1876’daFransa’yadöndüktensonraMarxçılığın
başlıcasavunucularındanbirioldu.YayımladığıLe
CridupeupleveLeSocialistegibidergilerinen
ünlüsüL’Égalitéidi.
83.İspanyolcaçeviri1886’nınTemmuzve
AğustosaylarındaElSocialista’daçıktıveaynıyıl
broşürolarakdayayımlandı.İspanyolSosyalistİşçi
Partisi’ninyayınorganıLaSocialista,1885’te
Madrid’deyayımlanmayabaşlayanhaftalıkbir
dergiydi.
84.İngilizhukukçuSamuelMoore(1830-1895),
MarxveEngels’inhemyakındostu,hemdehukuk
danışmanıydı.UluslararasıEmekçilerBirliğiüyesi
olanMoore,1888’deKomünistManifesto’yu
İngilizceyeçevirmişti.Marx’ınKapital’ininbirinci
cildininİngilizceçevirisindedeEdwardAveling’le
birlikteMoore’unimzasıvardır.
1890AlmancaBasımınaÖnsöz85
Yukarıdakiönsözün86yazılmasındanbu
yana,Manifesto’nunyenibirAlmanca
basımınınyapılmasıbirkezdahagerekti;
üstelikManifesto’nunbaşından,burada
aktarılmasıgerekençokşeygeçti.
1882’deCenevre’deVeraZasuliç’in
yaptığıikincibirRusçaçeviridahaçıktı;o
basımınönsözünüMarx’labirlikteyazmıştık.
Neyazıkki,buönsözünözgünAlmanca
elyazmasıkayboldu;oyüzden,dahaiyibir
metinçıkmayacakolsada,yenidenRusçadan
çevirmekzorundayım.87
Şöyle:
KomünistPartiManifestosu’nun,
çevirisiniBakunin’inyaptığıilkRusçabasımı
1860’larınbaşındaKolokol’unbasımevinde
yapılmıştı.OsıralarBatıbunu
(Manifesto’nunRusçabasımını)yalnızca
yazınsalbirilginçlikolarakgörmüştü.Bugün
böylebirbakışolanaksızdır.
Osıralar(Aralık1847)proletarya
hareketininhenüznekadardarbiralanı
kapsadığı,Manifesto’nunKomünistlerin
çeşitliülkelerdekimuhalefetpartileri
karşısındakitutumunuelealanson
bölümündeolancaaçıklığıylagözlerönüne
serilmiştir.
ObölümdeRusyaveBirleşik
Devletler’inadıbilegeçmez.Odönem,
Rusya’nıntümAvrupagericiliğininson
büyükyedekgücünüoluşturduğu,Birleşik
Devletler’indegöçleryoluylaAvrupa
proletaryasınınfazlagüçleriniyuttuğubir
dönemdi.İkiülkede,Avrupa’yahammadde
sağlamaklakalmıyor,aynızamanda
Avrupa’nınsanayiürünlerininsatışıiçin
pazaroluşturuyordu.Buyüzden,osıralar
ikiülkede,öyleyadaböyle,Avrupa’davar
olandüzenintemeldirekleriydi.
Bugündurumokadarfarklıki!Birkere,
Avrupa’dangöçler,KuzeyAmerika’yıdev
birtarımüretimiiçinelverişlikılmıştır;bu
ülkeninrekabetiAvrupa’dakibüyükve
küçüktoprakmülkiyetinitemellerinden
sarsmaktadır.Dahası,bugöç,Birleşik
Devletler’inolağanüstüsanayikaynaklarını,
BatıAvrupa’nın,özellikledeİngiltere’nin
bugünekadarsüregelensanayitekelinikısa
zamandakıracakbirgüçveçapta
kullanabilmesiniolaraklıkılmıştır.Heriki
durumdaAmerika’yıdevrimcibirbiçimde
etkilemektedir.Küçükveortaçiftçilerin
bütünbirsiyasalyapınıntemelinioluşturan
toprakmülkiyeti,devçiftliklerinrekabeti
karşısındaadımadımçökmekte;bununla
eşzamanlıolarak,sanayibölgelerindeilkkez
birproletaryakitlesivealabildiğinebir
sermayeyoğunlaşmasıgelişmektedir.
GelelimRusya’ya!1848-49Devrimi
sırasındayalnızcaAvrupaprenslerideğil,
Avrupaburjuvaziside,yeniyeniuyanmaya
başlayanproletaryadanbiricikkurtuluşu
Rusya’nınmüdahalesindebulmuştu.Çar,
Avrupagericiliğininbaşıilanedilmişti.Oysa
bugünçarGatçina’dadevriminsavaş
tutsağı,RusyaiseAvrupa’dadevrimin
öncüsüdür.
KomünistManifesto’nunamacı,modern
burjuvamülkiyetininkaçınılmazbirbiçimde
yaklaşançöküşünüaçığavurmaktı.Oysa
Rusya’da,hızlagelişmekteolankapitalist
vurgunculuğaveyeniyenigelişmeye
başlayanburjuvatoprakmülkiyetinekarşın,
topraklarınyarıdanfazlasınınköylülerin
ortakmülkiyetindeolduğunugörüyoruz.
Bugünsoruşudur:Büyükölçüdezayıflamış
olmaklabirlikte,yinedebirilkelortak
toprakmülkiyetibiçimiolanRusobşçina’sı,
dahaileribirortakmülkiyetbiçimiolan
komünistortakmülkiyetedoğrudan
doğruyageçebilirmi?Yoksatamtersine,ilk
önceBatı’nıntarihselevriminioluşturan
aynıçözülmesürecindenmigeçmek
zorundadır?
Bugünbusorununolasıtekyanıtı
şudur:RusyaDevrimiBatı’dakibir
proletaryadevrimineışıkyakar,böylecebu
ikidevrimbirbirinitamamlarsa,günümüz
Rusya’sındakiortaktoprakmülkiyeti
komünistbirgelişmeninbaşlangıçnoktası
olabilir.
KarlMarx-FriedrichEngels
Londra,21Ocak1882
AşağıyukarıaynıgünlerdeCenevre’de
yenibirLehçeçeviriçıktı:Manifest
Komunistyczny.
Ayrıca,1885’teKopenhag’daSocial-
demokratiskBibliothek’teDancayenibirçeviri
çıktı.Neyazıkki,tambirçevirideğil;
çevirmenezorgeldiğianlaşılankimitemel
bölümleratlanmış,üstelikyeryergözeçarpan
bazıözensizliklerdahadacansıkıcı,çünkü
çeviriyebakılırsaçevirmenkendinibirazdaha
zorlasaymışortayayetkinçalışmaçıkabilirmiş.
1885’teParis’teLeSocialiste’teyenibir
Fransızcaçeviriçıktı;buçeviribugünekadar
yayımlananlarıneniyisi.
AynıyılbuFransızcametindenbir
İspanyolcaçeviriyapıldıveönceMadrid’deEl
Socialista’dayayımlandı,sonradabroşürolarak
basıldı:ManifestodelPartidoComunistapor
CarlosMarxyF.Engels,Madrid,
AdministracióndeElSocialista,HernánCortés
8.
Buarada,ilginçbirolaydandasözetmek
isterim:1887’deErmenicebirçevirinin
elyazmasıİstanbul’dakibiryayıncıyateslim
edilmiş.AmaadamcağızMarx’ınadınıtaşıyan
birkitabıbasmayacesaretedemediğiiçin
çevirmenekitabakendiadınıkoymasını
önermiş,gelgörkiçevirmenbunukabul
etmemiş.
Amerika’dayapılanvepekyeterli
olmayanikiçeviriİngiltere’deartarda
basıldıktansonra,ensonunda1888’deaslına
uygunbirçeviriçıktı.Çeviriyiyapan,dostum
SamuelMoore’du;baskıyaverilmedenönce
çeviriyibirkezdebirliktegözdengeçirdik.
Başlığışöyledir:ManifestooftheCommunist
Party,byKarlMarxandFrederickEngels.
AuthorizedEnglishTranslation,editedand
annotatedbyFrederickEngels,1888.London,
WilliamReeves,185Fleetst.,E.C.88O
basımdakinotlardanbazılarınıelinizdeki
basımadaaktardım.
Manifesto’nunkendineözgüapayrıbir
tarihiolmuştur.İlkyayımlandığıdönemde,
bilimselsosyalizmin(ilkönsözdesözüedilen
çevirilerdendeanlaşıldığıgibi)sayılarıhiçde
fazlaolmayanöncüleritarafındancoşkuyla
karşılandı,amakısabirsüresonraParis
işçilerininHaziran1848’dekiyenilgisiyle
sahneyeçıkangericiliğinetkisiylebirköşeye
itildi,sonunda1852Kasımı’ndaKöln
komünistlerininmahkûmedilmesiylebirlikte
“kanunhükmünce”aforozedildi.Şubat
Devrimi’ylebaşlamışolanişçihareketinin
toplumsahnesindenelinieteğiniçekmesiyle
birlikteManifestodakuytudakaldı.
Avrupaişçisınıfı,egemensınıfların
iktidarınakarşıyenibirsaldırıbaşlatabilmek
içinyeterligücübirkezdahatopladığında,
UluslararasıEmekçilerBirliğidoğdu.Birliğin
amacı,AvrupaveAmerika’nınmilitanişçi
sınıfınıntümünütekbirdevorduda
birleştirmekti.Oyüzden,Manifesto’daortaya
konanilkelerdenyolaçıkamazdı.
Enternasyonal’inprogramı,İngiliz
sendikalarına,Fransız,Belçikalı,İtalyanve
İspanyolProudhoncularaveAlman
Lassallecilere*kapılarıkapatmayacakbir
programolmakzorundaydı.
BuprogramEnternasyonalTüzüğünün
girişbölümüMarxtarafından,Bakuninve
anarşistlercebilehayranlıklakarşılananbir
ustalıklahazırlandı.Marx,Manifesto’daortaya
konandüşüncelerinönündesonundazafere
ulaşacağıkonusunda,yalnızcavekesinlikle,işçi
sınıfınıneylembirliğivetartışmalarsonucunda
gerçekleşmesikaçınılmazolandüşünsel
gelişmesinegüveniyordu.Sermayeyekarşı
savaşımiçindemeydanagelecekolaylarve
dalgalanmalar,dahasıbaşarılardançok
yenilgiler,savaşçılara,ogünekadarkiherderde
devareçetelerinyetersizliğiniisteristemez
gösterecekvezihinlerini,işçilerin
kurtuluşunungerçekkoşullarınısağlambir
biçimdekavramayadahaaçıkkılacaktı.
SonundaMarxhaklıçıktı.Enternasyonal’in
dağıldığı1874’tekiişçisınıfıile
Enternasyonal’inkurulduğu1864’tekiişçisınıfı
arasındadağlarkadarfarkvardı.Latin
ülkelerindekiProudhonculuk,Almanya’daki
kendineözgüLassallecilikcançekişiyor;o
sıralartutuculuğunbaşınıçekenİngiliz
sendikalarıbile,artıkyavaşyavaş,1887’de
SwanseaKongresibaşkanınınonlaradına,
“KaraAvrupasısosyalizmiartıkbizekorkunç
gelmiyor,”diyebileceğinoktayayaklaşıyorlardı.
Yinede,1887’deKaraAvrupasısosyalizmi,
nerdeysetümüyle,Manifesto’daaçıklanmış
olankuramdanoluşuyordu.Onuniçindirki,
Manifesto’nuntarihi,birölçüde,modernişçi
sınıfıhareketinin1848’denbugüneuzanan
tarihiniyansıtır.BugünManifesto,hiç
kuşkusuz,tümsosyalistliteratürünenyaygın,
enuluslararasıürünü,Sibirya’danCalifornia’ya
tümülkelerinmilyonlarcaişçisininortak
programıdır.
Bununlabirlikte,ilkyayımlandığındaona
SosyalistManifestodiyemezdik.1847’de
sosyalistolarakgörülenikiçeşitinsan
bulunuyordu.Biryanda,çeşitliütopyacı
sistemlerinsavunucuları,özelliklede
İngiltere’dekiOwencılarveFransa’daki
Fouriercilervardı;herikisideçoktanbirer
tekkeyedönüşmüşlerdivesondemlerini
sürüyorlardı.Öteyandaise,sermayevekâra
hiçilişmeksizin,toplumsalbozukluklarıher
derdedevareçetelerivebinbirçeşityamayla
yoketmekisteyencinscinstoplumsal
düzenbazvardı.Bunlarınhepside,işçi
hareketinindışındaduranvedahaçok
“mürekkepyalamış”sınıflarındesteğiniarayan
insanlardı.Oysaişçisınıfının,siyasal
devrimlerintekbaşınayeterliolmadığına
inanmış,toplumunköktenbirbiçimdeyeniden
yapılanmasınıisteyenkesimiosıralarkendine
komünistdiyordu.Gerçihenüzyontulmamış,
içgüdüselolmaktanöteyegitmeyen,çoğu
zamandakababirkomünizmdibu;amayine
de,ikiütopyacıkomünizmsisteminiFransa’da
Cabet’nin“Icarie”komünizmiileAlmanya’da
Weitling’inkomünizminidoğuracakkadar
güçlüydü.1847’desosyalizmdenincebir
burjuvahareketi,komünizmdenincedebirişçi
sınıfıhareketianlaşılıyordu.Sosyalizmhiç
değilseKaraAvrupası’ndaoldukçasaygındı,
komünizmisehiçdeöyledeğildi.Vedahao
sıralar,“işçisınıfınınkurtuluşuişçisınıfının
kendieseriolmalıdır”görüşünübüyükbir
kararlılıklasavunduğumuzdan,buikiaddan
hangisiniseçeceğimizkonusundaenküçükbir
duraksamamızolamazdı.Ogündenbuyanada
buadıyadsımayıaklımızınucundanbile
geçirmedik.
“Bütünülkelerinişçileri,birleşin!”Kırkiki
yılönce,proletaryanınkendiistemleriyle
ortayaçıktığıilkParisDevrimi’ninöngününde
busözleritümdünyayaduyurduğumuzda
doğrusupekazyanıtalabilmiştik.Oysa28
Eylül1864’te,BatıAvrupaülkelerininçoğunun
proleterleri,şanlıanısıaslaunutulmayacak
olanUluslararasıEmekçilerBirliği’nde
kenetlendiler.Evet,Enternasyonal’inömrü
yalnızcadokuzyılsürdü;amaEnternasyonal’in
bütünülkelerinproleterleriarasındayarattığı
sonsuzbirliğinhâlâhayattaolduğuna,hemde
herzamankindengüçlüolarakyaşadığına,
bugündendahaiyitanıkolamaz.Çünkü
bugün,benbusatırlarıyazarken,Avrupave
Amerikaproletaryasıilkkeztekbirordu
halinde,tekbirbayrakaltındavetekbirivedi
hedefuğrunda,1886’daEnternasyonal’in
CenevreKongresi’nde,sonrada1889’daParis
İşçiKongresi’nde89ilanedildiğigibisekiz
saatlikstandartişgünününyasalolarak
tanınmasıuğrundaseferberolmuş,savaş
güçlerinidenetliyor.İşte,günümüzünbusoluk
kesicigörünümükarşısında,bütünülkelerin
kapitalistlerivetopraksahipleri,bütün
ülkelerinişçilerininbugüngerçektenbirleşmiş
olduklarınıanlayacaklardır.
KeşkeMarxşimdiyanımdaolsaydıda,
bunukendigözleriylegörebilseydi!
F.ENGELS
Londra,1Mayıs1890
*Lassalle,bizeherzaman,Marx’ınbirtilmizi
olduğunusöylervegerçektendeManifesto’yu
savunurdu.Amaonunçömezlerihiçdeöyle
yapmadılar;onlar,Lassalle’indevletkredileriyle
desteklenenüreticikooperatifleriisteminden
öteyegidemediklerigibi,tümişçisınıfını“devlet
yardımınısavunanlar”ve“kendigücünedayanmayı
savunanlar”diyeikiyeböldüler.(Engels’innotu.)
85.Engels,buönsözü,Manifesto’nun1890
Mayısı’ndaLondra’daSozialdemokratische
Bibliothekdizisindenyayımlanandördüncü
Almancabasımıiçinkalemealmıştır.Bubasım,
Manifesto’nunyazarlarındanbiritarafından
hazırlanansonbasımıdırve1872ve1883tarihli
Almancabasımlarınayazdıklarıönsözleride
içermektedir.Engels’inbuyenibasımiçinyazdığı
önsözünbirbölümü,AlmanSosyalDemokrat
Partisi’ninyayınorganıSozialdemokrat’ın16
Ağustos1890tarihli33.sayısındaçıkan“Komünist
Manifesto’nunYeniBirBasımı”başlıklıbaşyazıdave
Arbeiter-Zeitung’un28Kasım1890tarihli48.
sayısındaEngels’in70.doğumyıldönümünü
kutlayanbirbaşyazıdayenidenyayımlanmıştır.
86.Engels,Manifesto’nun1883tarihliAlmanca
basımınayazmışolduğuönsözdensözediyor.
87.Engels,buönsözüRusçadanyeniden
Almancayaçevirirkenufaktefekbazıdeğişiklikler
meydanagelmişti.Ancak,MarxveEngels’in,
Manifesto’nun1882Rusçabasımıiçinkaleme
aldıklarıönsözünkaybolanAlmancaelyazması
sonradanbulundu.Buradasunulanmetin,
Almancaözgünmetindenaktarılmıştır.
88.KomünistPartiManifestosu,KarlMarxve
FriedrichEngels.Onaylanmışİngilizceçeviri,
FriedrichEngelstarafındanyayınahazırlanmışve
açıklayıcınotlareklenmiştir,1888.Londra,William
Reeves,185Fleetst.,E.C.
89.UluslararasıSosyalistİşçiKongresi,14-18
Temmuz1889’daParis’tetoplandı.Bukongre,
sosyalistpartivesendikalarınbirarayagelmesiyle
oluşanveSosyalistEnternasyonalolarakdabilinen
İkinciEnternasyonal’inkuruluşkongresiydi.8
saatlikişgününündesteklenmesiamacıyla,heryıl1
Mayıs’ınbütünülkelerdetoplantılarvegösterilerle
kutlanmasıbukongredekararlaştırıldı.
1892LehçeBasımınaÖnsöz90
KomünistManifesto’nunyenibirLehçe
basımınagerekduyulmuşolmasınabakarak
birçokşeydüşünülebilir.
Birkere,sonzamanlardaManifesto’nun,
Avrupaanakarasındabüyüksanayinin
gelişmesininnerdeysebirgöstergesiolup
çıkmasıilgiçekicidir.Belirlibirülkedebüyük
sanayinedenligelişirse,oülkeişçilerinin,işçi
sınıfıolarakmülksahibisınıflarkarşısındaki
durumlarıkonusundaaydınlanmaisteğio
ölçüdeartmakta,sosyalisthareketişçiler
arasındaoölçüdeyayılmakta,Manifesto’ya
duyulangereksinimoölçüdebüyümektedir.
Demek,herülkedeyalnızcaişçihareketinin
durumudeğil,büyüksanayininneölçüde
geliştiğide,Manifesto’nunoülkenindilindene
ölçüdeyaygınlıkkazandığınabakılarakoldukça
doğrubirbiçimdekestirilebilir.
Dolayısıyla,buyeniLehçebasım,Polonya
sanayisindebelirginbirilerlemeolduğunu
göstermektedir.Vehiçkuşkuyokki,
Manifesto’nunonyılönceyayımlananbir
öncekibasımındanbuyanagerçektendeböyle
birilerlemeolmuştur.RusPolonyası,Kongre
Polonyası,91Rusyaİmparatorluğu’nunbüyük
sanayibölgesidurumunagelmiştir.Rusya’nın
büyüksanayisinindağınıkbirbiçimde–bir
bölümüFinlandiyaKörfeziçevresinde,bir
başkabölümümerkezde(Moskovave
Vladimir),üçüncübirbölümüKaradenizve
AzakDenizikıyılarında,dahabaşkabölümleri
dedahabaşkayerlerde–yayılmışolmasına
karşılık,Polonyasanayisigöreceolarakküçük
biralandatoplanmıştırvebuyoğunlaşmanın
hemüstünlükleri,hemdesakıncalarıvardır.
RakipRussanayicileri,Polonyalıları
Ruslaştırmakiçinbüyükbiristekduymalarına
karşın,Polonya’yakarşıkoruyucugümrük
vergilerikonmasınıisteyerekbuüstünlüklerin
ayırdındaolduklarınıgöstermişlerdir.
Sakıncalarise–PolonyalısanayicilerveRus
hükümetiiçin–sosyalistdüşüncelerin
Polonyalıişçilerarasındahızlayayılmasındave
Manifesto’yaduyulanistemingiderek
artmasındagöstermektedirkendini.
AmaPolonyasanayisininRusya
sanayisindendehızlıgelişmesi,Polonya
halkınınbitmekbilmeyencanlılığınınyenibir
kanıtıolduğugibi,yaklaşmaktaolanulusal
kurtuluşunundayenibirgüvencesidir.
Bağımsız,güçlübirPolonya’nınyeniden
kurulmasıiseyalnızcaPolonyalılarıdeğil,
hepimiziilgilendirenbirsorundur.Avrupa
uluslarıarasındagerçekbiruluslararası
işbirliği,ancakbuuluslarınherbirininkendi
yurdundatümdenbağımsızolmasıyla
mümkündür.Aslındaproletaryabayrağı
altındaburjuvazininişiniproletersavaşçıların
yapmasınısağlamaktanöteyegitmeyen1848
Devrimi,vasiyethükümleriniyerinegetiren
LouisBonaparte92veBismarck93aracılığıyla
İtalya,AlmanyaveMacaristan’ınbağımsızlığını
dasağladı;ama1792’denbuyanadevrimebu
üçülkenintümündendahaçokyararsağlamış
olanPolonya,1863’tekendindenonkatgüçlü
Rusyakarşısındaezildiğindeyazgısıylabaşbaşa
bırakıldı.AristokrasiPolonya’nınbağımsızlığını
nekoruyabildinedeyenideneldeedebildi;
bugünbubağımsızlıkburjuvaziiçin,enhafif
deyimle,önemsizdir.Amayinede,Polonya’nın
bağımsızlığıAvrupauluslarınınuyumlu
işbirliğiiçinbirgerekliliktir.Polonya’nın
bağımsızlığıancakPolonya’nıngenç
proletaryasıtarafındaneldeedilebilirveonun
ellerindegüvendeolabilir.ÇünküPolonya’nın
bağımsızlığınaPolonyalıişçilerkadar
Avrupa’nınbütünötekiülkelerininişçilerinin
degereksinimivardır.
F.ENGELS
Londra,10Şubat1892
90.Engels,buönsözü,Manifesto’nun1892’de
Londra’dakiPolonyalısosyalistlerinçıkardığı
Przedswit(Şafak)dergisininbasımevinde
yayımlananLehçeyenibasımıiçinAlmancakaleme
almıştı.Engels,önsözüPrzedswit’egönderdikten
sonra11Şubat1892’dedergininyayınyönetmeni
StanislawMendelson’ayazdığıbirmektupta,
Manifesto’nundahasonrakibirLehçebasımına
dahaayrıntılıbirönsözyazabilmekiçinLehçe
öğrenmekvePolonya’dakiişçihareketinin
gelişiminidahakapsamlıbirbiçimdeincelemek
istediğinisöylüyordu.
91.NapoléonSavaşlarısonrasındaAvrupa’nın
siyasalcoğrafyasınıyenidenbiçimlendirenViyana
Kongresi’nde(1814-15),VarşovaDüklüğü’nden
geriyekalantopraklarayrıbirkrallıkolarakRus
Çarlığı’nınegemenliğialtınasokulmuştu.
92.Louis-NapoléonBonaparte(1808-1873),I.
Napoléon’un(Bonaparte)yeğeniydi.Fransa’da
İkinciCumhuriyet’incumhurbaşkanlığınaseçildi
(1848-52),birsüresonradabirhükümet
darbesiylekendiniFransaimparatoru(1852-70)
ilanetti,Fransa’nınFransız-PrusyaSavaşı’ndaki
yenilgisininardındanimparatorluktanindirildi.
93.OttovonBismarck(1815-1898),öncePrusya
başbakanı(1862-71),dahasonradaAvusturyave
Fransa’yıyenilgiyeuğratmasınınardındanyeni
kurulanAlmanİmparatorluğu’nunilkşansölyesi
(1871-90)oldu.Yaşamıboyuncademokratik
istemleribastırmışolanBismarck’ınbütün
politikalarınıntemelinde,çökmesikaçınılmazolan
eskidüzenidemokratikgüçleringelişmesinefırsat
tanımadanyenikurumlarladonatarakayaktatutma
amacıyatıyordu.
1893İtalyancaBasımınaÖnsöz94
İtalyanOkuyucuya
KomünistPartiManifestosu’nun
yayımlanmasının,MilanoveBerlin’deki
devrimlerleaynıgüne,18Mart1848’e
rastladığısöylenebilir;otarihte,biriAvrupa
anakarasının,öbürüAkdeniz’inmerkezinde
bulunanikiulus,ogünekadarbölünmelerve
iççatışmalaryüzündenzayıfdüşmüş,bunun
sonucundadayabancıboyunduruğualtına
girmişikiulussilahlıayaklanmalaragirişmişti.
İtalya,Avusturyaimparatorunabağımlı
durumadüşmüş;Almanyada,tümRusya’nın
çarınındahadolaylı,amaenazaynıölçüde
etkiliboyunduruğualtınagirmişti.18Mart
1848’insonuçlarıhemİtalya’yı,hemde
Almanya’yıbuonurkırıcıdurumdankurtardı.
Eğerbuikibüyükulus1848’den1871’ekadar
kendileriniyenidentoparlayıpbirbakıma
yenidenayağakalktılarsa,bununnedeni,Karl
Marx’ınherzamandediğigibi,1848Devrimi’ni
bastıranlarınkendilerinekarşınbudevrimin
vasiyethükümleriniyerinegetirmeyiüstlenmiş
olmalarıdır.95
Budevrimheryerdeişçisınıfınıneseriydi;
barikatlarıkuranda,devrimuğrunacanını
verendeişçisınıfıydı.Hükümetidevirirken
açıkçaburjuvadüzeniniyıkmayıamaçlayanlar,
birtekParisliişçilerdi.Nevarki,Parisli
işçilerinkendisınıflarıileburjuvaziarasındaki
ölümcülkarşıtlığınbilincindeolmalarınakarşın,
ülkeninekonomikgelişmeside,Fransızişçilerin
çoğunundüşünselgelişmesidehenüz
toplumunyenidenyapılanmasınıolanaklı
kılacakaşamayaulaşmamıştı.Oyüzden,
sonundadevriminmeyvelerinitoplayan
kapitalistsınıfoldu.İşçiler,ötekiülkelerde,
İtalya’da,Almanya’da,Avusturya’da,dahaen
başından,burjuvaziyiiktidaragetirmekdışında
birşeyyapmadılar.Amaulusalbağımsızlık
olmadanburjuvazininiktidarıhiçbirülkede
mümkündeğildir.Oyüzdendirki,1848
Devrimi,ardısıra,ozamanakadarbirlikve
bağımsızlıktanyoksunkalmışuluslarabirlikve
bağımsızlıkgetirmekzorundakalmıştır;İtalya,
AlmanyaveMacaristan’ıPolonyaizleyecektir.
Demek,1848Devrimisosyalistbirdevrim
olmasada,sosyalistdevriminyolunuaçmış,
ortamınıhazırlamıştır.Burjuvadüzeni,bütün
ülkelerdebüyüksanayiyigüçlendirerek,son
kırkbeşyıldakalabalık,yoğunvegüçlübir
proletaryaoluşturmuş;böylece,Manifesto’nun
diliylesöyleyecekolursak,kendimezar
kazıcılarınıyetiştirmiştir.Tektekherulusun
birlikvebağımsızlığıyenidensağlanmaksızın,
neproletaryanınuluslararasıbirliği
gerçekleştirilebilir,nedebuuluslarınortak
hedeflereyönelikbarışçıveanlayışlıişbirliği.
Birdüşünün,1848öncesininsiyasal
koşullarında,İtalyan,Macar,Alman,Polonyalı
veRusişçilerinortakuluslararasıeylemihayal
edilebilirmiydi!
Demek,1848’deverilensavaşlarboşuna
verilmemiş.Odevrimcidönemdenbuyana
geridekalankırkbeşyıldaboşunageçmemiş.
Meyvelerolgunlaşmakta;bütündileğim,
Manifesto’nunilkbasımınınyayımlanmasınasıl
uluslararasıdevriminhabercisiolduysa,bu
İtalyancaçevirininyayımlanmasınındaİtalyan
proletaryasınınzaferininöylehabercisiolması.
Manifesto,kapitalizmingeçmişteoynadığı
rolünhakkınıtastamamvermiştir.İlkkapitalist
ülkeİtalya’ydı.Feodalortaçağınsonaerişiyle
modernkapitalistçağınbaşlayışınagörkemlibir
adamdamgasınıvurmuştu;buadambir
İtalyan’dı,ortaçağınson,modernçağınilkozanı
Dante’ydi.
Bugün,1300’deolduğugibi,yenibir
tarihselçağyaklaşıyor.Bakalım,İtalya,buyeni
çağın,proletaryaçağınındoğuşunadamgasını
vuracakbirDantedahasunacakmıbize?
F.ENGELS
Londra,1Şubat1893
94.Aslında“İtalyanOkuyucuya”başlığınıtaşıyan
buönsözü,Engels,İtalyansosyalistlerininönderi
FilippoTurati’ninricasıüzerine,Manifesto’nun
İtalyancabasımıiçinFransızcakalemealmıştı.
İtalyancabasım,kuramsalbirsosyalistdergiolan
CriticaSociale’ninyayınevinceMilano’dabroşür
olarakyayımlandı.Manifesto’yuPompeoBettini,
Engels’inönsözünüdeTuratiİtalyancaya
çevirdiler.
95.Marx,birçokyapıtında,özelliklede“Die
ErfurtereiimJahre1859”başlıklımakalesinde,
1848’densonragericiliğindevrimlealay
ediyormuşçasına,trajikomikbirbiçimdedeolsa
devriminvasiyethükümleriniyerinegetirdiği,
devriministemleriniisteristemezgerçekleştirdiği
yolundakigörüşüortayakoymuştur.